Բոլոր ճանապարհները տանում են

Թողնել մեկնաբանություն


Զարմիկիս արդեն որերոդ անգամ խոստանում եմ տանել Երևան։ Ընդամենը քառասուն րոպեի ճանապարհ է, բայց ամեն անգամ մի պատճառ եմ գտնում, որ չտանեմ։ Նայեց, հասկացավ, որ էս անգամ էլ չեմ տանելու, ասաց.

— Հոպար, բա ե՞րբ ենք գնալու Թումանյանի թանգարան, Մատենադարան…
Հարևանս միջամտեց.
— Արդեն մեծ տղա ես, հերիք չի՞ երազես, մի քիչ մեծացի։ Երևանում հիմի լավ գործեր պիտի ման գաս, ոչ թե…
Զարմիկս նեղսրտեց, բայց իրենից մեծին չհակաճառեց։
— Էս անգամ հարմար չի,- ասացի,- հետո։

Խոստումը չկատարած մարդու ծանրացած սրտով լուսադեմին դուրս եկա։
Մատենադարա՜ն, Թումանյանի թանգարա՜ն…
Մատենադարանը Երևանում է, բայց Մշո ճառընտիրը, Հեթում Բ արքայի ճաշոցն ու ձեռագիր մատյանների մեծ մասի ստեղծումը Երևանի հետ կապ չեն ունեցել։ Գրիչներն ու ծաղկողներն էլ (գուցե չնչին բացառություններով) Երևանում չեն ապրել։ Փարաջանովն էլ։ Խաչատրյանն էլ։ «Հովհաննես Թուման­յանը ժամանել է Երեւան ընդամենը 5 անգամ` շատ կարճ ժամանակով: Ամենաերկարը՝ 1921 թ. մարտի 20-ից մինչեւ ապրիլի 19-ը։ Տնային կալանքի տակ է եղել…»…
Զարմիկիս ո՞նց բացատրեմ, որ Պանթեոնում հանգրվանածների մեծամասնությունը Երևանո՛ւմ չի կայացել, Երևա՛նն է կայացրել, որ ժամանակին ինձ էլ մագնիսի պես ձգել է այն Երևանը, որը Մեծ Երազողների՝ Արգիշտի արքայի, Թամանյանի, Սարյանի, Բաբաջանյանի նյութականված երազանքն էր, որ հեռուստատեսությամբ երևացող Կենտրոնն իր լուսավորված շենքերով ու զբոսայ-գիներով` քաղաքի շպարն է, որ իրեն ձգող Երևանը նաև Գառնին է, Գեղարդն է, Տաթևն է, ձեռագիր մատյաններն են, էպոսն է, հայրեններն են… Ո՞նց բացատրեմ, որ Երևանը մեծ Երազողների արդեն միսուարյուն առած երազանքն է, որ ուրիշի երազանքի մեջ սեփականը գտնելը՝ ծուղակ է, որ շատերն են իրենց երազանքի հետևից եկել, բայց ընկել են բետոնե վանդակների ծուղակը, ինչպես մեր «մայլի» Սամվելը, Սերոժը, Ռուբիկը…
Իրենց երազանքի անսանձ ձիերին կապեցին քաղաքի բետոնե բներում և Երևանի առօրյան հիմա լափում է դրանց նաշերը։ Ու մնաց լոկ անսահման կարոտը… Ու էդ կարոտն է մեղավոր, որ բազմահարկերի բակերը պատառիկների բա-ժանված՝ ցանկապատվել են, ինչպես գյուղերում, ինչպես մեր փողոցում, որն անուն չուներ…

Հիմա մեր փողոցն ունի անուն,
Անգամ ազգանուն,
Բայց մեկ է՝ իսկական անունը այլ է…
Ուրիշ համուհոտ, ուրիշ բույր ունի
Օտարահունչ «մայլեն»,
Որ այն ժամանակ անուն չուներ՝
Միայն համար…
Այն էլ՝ նրա համար,
Որ փոստատար Հայկուշին լիներ հարմար…
Ուսին՝ «դերմատինե» պայուսակ,
Վզին՝ պիոներական վզկապ,
Խրոխտ կեցվածքով՝ կուրծքն առաջ,
Միշտ «վռազող», չանթերով…
Հայկուշ տոտան խոսում էր արագ-արագ,
Հեռագիր լիներ թե նամակ՝ ձայնում էր.
«Հարևա՜ն, մաղարի՛չ, մանեթս տո՛ւր»…
Երբեք ոչինչ չէր վերցնում…
Մտնում էր տուն,
Մի բաժակ թեյ կամ օղի էր խմում
Ու քստքստոցով արագ հեռանում։

Ամռան շիկացած երկինք էր
Ու տատիս ծանր երկանքը.
Ուրիշ ձավար չէր ուտում…
Ձավարը ծեծում էինք Գևորենց սանդում,
Փայտե «կվալտով»՝ հսկա թակ…
Խաշած ցորենի բուրմունքը գոլ՝
Կախարդելով տանում էր բակից-բակ.
Մեր «մայլեն» դառնում էր չորացող ձավարի
Կարկատաններով պատված ներքնակ…
Հետո հավաքվում էին՝ ջահել բազուկներ,
Թաքուն ժպիտներ, կատակ,
Պրկված մկաններ ու խեղճ, հուսահատ,
Անընդհատ տնքացող փայտե թակ`
«Փակ, փակ, փակ»…
«Տիկ-տակ, տիկ-տակ, տիկ-տակ»…-
Ժամացույցն ինձնից գողանում է ձայնը,
Որ հանում էին սանդն ու
Փայտե թակը…
Մեր մայլեցի Սամվելի տղա Վանիկը քաղաքում լավ անուն ուներ։ Ասում են՝ Վանիկից վախենում էին. անընդհատ «ռազբորկեքի» մեջ էր, խաղում էր, փողեր էր վերցնում-տալիս… Հետո՝ ավտովթար… Լավ հարբած էին եղել…
Էդ նույն ժամանակ, երբ Վանիկն արդեն «ռազբորկեքի» մեջ էր, ու երազում էր մեծ գործեր անելու մասին, մենք մեր «ռայոններում» նստած երազում էինք աշխարհը նվաճել մեր գյուտերով, մրցանակներ ստանալ, որ ամենուր հնչի Երևան անունը…

Գլուխս մերձքաղաքային երթուղայինի ապակուն հենած նիրհում էի։ Մեքենայի կանգնելը հուշեց, որ հասել ենք։
Քաղաքներն էլ կնոջ նման են։ Շպարազատ, իսկական դեմքը կարող ես տեսնել միայն առավոտյան, երբ քնից դեռ նոր է արթնանում… Էդ մի ժամանակ էր, քաղաք իմ, որ այտերդ վարդագույն էին, ու շողշողում էիր առողջությամբ, էդ մի ժամանակ էր, որ քեզ միայն սեր էին խոստովանում… Հիմա՝ լուսադեմին, դեմքիդ տհաճությամբ եմ նայում, ինչպես ժամանակից շուտ մաշված գավառական այս պոռնիկին, որ տանը չի հասցրել շպարվել ու հիմա, քանի դեռ երթուղայինը կանգնած է, հապճեպ շպարվում է, թեև լավ գիտի, որ շպարը բնական գեղեցկությունը լրացնում է, ոչ թե փոխարինում։
Ներքաղաքային երթուղայինը սպասում էր՝ իր հինգ-տասը րոպեն լրանա, որ շարժվի։ Մտքերը, մեղուների բզզացող պարսի նման, հանգիստ չէին տալիս. «Իշխանական վերնախավը սրբություն չունի, երկիրը հոգեվարք է ապրում. մականունավոր ԱԺ, քրեական բարքեր, արտագաղթն ահագնացող չափերի է հասել…»։
Ետնամասում նստած երկու երիտասարդ սկսեցին բարձր խոսել.
— Ավո ջան, շուտ ե՞ս էկել։
— Էրկու շաբաթ։
— Գործերը լավ չէի՞ն։
— Դեպորտ արին։ Բռնվանք։
— Նորից էթալու ձև ես գտնելո՞ւ։
— Հա, ստե անելու բան չկա, ստե մնամ՝ ի՞նչ անեմ, լապատկի պոչ բռնե՞մ…
— Ճիշտ էլ կանես… Մինիստր ծանոթ ունեինք, ասում էր՝ «գնալու եմ, սա երկիր չի, գնալու եմ մի կարգին երկրում նորմալ ապրեմ»… Բայց գիտե՞ս ի՜նչ հայրենասեր մարդ էր, ի՜նչ պատմություն գիտեր, հիանում էր մեր թագավորների խելքով, գործերով… Է՜, երկիրդ երկիր չի…
Նայեցի խոսողներին. հագուկապից ու թաղի տղերքի մասին հարցուփորձից հասկացա, որ իրենք երևանի այն բնիկներից են, ում պապերը, կամ հայրերը քաղաքի բներում վարձով ապրելն ու քաղաքի ծայրամասերում կառուցվող թաղամասերի շինարարություններում «լապատկի» պոչ բռնելն ամոթ չեն համարել, մենակ թե մի տուն էլ իրենք ստանան ու ստիպված չլինեն «ռայոնում» ծավարած իրենց գյուղը դառնալ, որտեղից նրանցից շատերն ուղղակի փախել էին…
Նյարդերս տեղի տվեցին։ Իջա, որ տհաճ պատմության մեջ չհայտնվեմ։ Անձրևի կաթիլներից փոքրիկ պղպջակներ գոյացան, մոտավորապես՝ զրուցող երիտասարդների երազանքների չափ։ Երթուղայինը բացեց թևերն ու մորթվող խոզի պես խռխռալով թռավ դեպի զրուցող տղերքի երազանքը՝ որևէ կուշտ ու բարեկեցիկ երկիր։ Ավտոկայանը մռայլ է։ Դիմացի հեռավոր բլրին Արգիշտի արքայի հիմնած ամրոցն է՝ Էրեբունին։

Սկզբում Արգիշտին հիմնել է ամրոցը. «Խալդ աստծո մեծությամբ Արգիշտին՝ Մենուայի որդին, այս անառիկ ամրոցը կառուցեց և անվանեց Էրեբունի քաղաք՝ ի հզորություն Բիայնա երկրի և ի սարսափ թշնամիների…»։ Դե իսկ հետո հավանաբար իշխանությունն անցել է ավելի «դելավոյ», երևի նաև մականունավոր տղերքի ձեռքը։ Նրանք իրենց իշխանական մեծ ժողովների ժամանակ խորին ակնածանքով ցիտել են արքայի արձանագրությունը, անկեղծորեն հպարտացել և մեծ ու փոքր հրապարակներում հայտարարել են, որ Արգիշտի արքայի հետնորդներն են, այն արքայի, որ կառուցեց Էրեբունին «ի հզորություն … և ի սարսափ …»։
Հետո նրանց միջի ուսյալները գնացել են աշ-խարհին պատմեն իրենց Բիայնայի, իրենց Խալդ աստծո զորության մասին։ Հասել են աշխարհի հեռավոր անկյուններն ու զարմացած ետ եկել. պարզվել է, որ էնտեղ էլ մեծամեծ գործեր են արվել, դեռ ավելի մեծ…
Խորհել ու հասկացել են, որ եթե ուրիշները կարողանում են բազմազգ ու ավելի մեծ կայսրություն կառավարել ու շա՜տ հարուստ լինել, ապա մեզ մոտ էլ դժվար չի լինելու։ Սկսել են էնտեղի առաջադեմ փորձը ներդնել… Հետո, երբ գողոնով հարստանալու, մսխելու և լափելու բան չի մնացել, ասել են՝ «երկիրդ երկիր չի…», և տունուտեղով, ծառաներով ու ճորտերով գաղթել են աշխարհի չորս ծագերը՝ գաղթի երկարուձիգ ճամփեքին մեծարելով Արգիշտի արքային, անկեղծորեն հիանալով նրա ռազմավարական մտածողությամբ, հեռատեսությամբ, խորհելով Խալդ աստծո մեծության մասին…
Երևա՛ն, ես իրոք ուզում եմ հասկանալ, թե ո՞նց եղավ, որ ի տարբերություն Հռոմի, որից, համաձայն քարագիր ծննդականիդ, մեծ ես 29 տարով, բոլոր ճանապարհները ոչ թե բերում են դեպի քեզ, այլ տանում են քեզնից հեռու։ Քո անառակ որդիները ոչ թե ժառանգությունը մսխում ու նոր են վերադառնում, այլ օտարության մեջ ժառանգություն են դիզում։ Հետո վերադառնում են… Լավագույն դեպքում՝ որպես զբոսաշրջիկ։ Բայց գալիս են նաև՝ ինչպես վախկոտ հարբեցողը, որ տանն է միայն առյուծ կտրում, ու գիտի, որ միայն սեփական մայրն է իրեն հանդուրժելու, իր անճար, խեղճ, «ջիգյարին» գերի մայրը։
Գալիս են ուժ հավաքած, օտարացած, իրենց հետ բերելով օտարի «առաջավոր փորձը»… Ու հանկարծ պարզում են, որ տանից այդպես էլ դուրս չեկած «առակավոր» որդիներն էլ իրենցից պակաս «առաջադիմական» չեն… Ու դու, Երևա՛ն, կծկվում, հպատակվում ես քո ծնած ու սնած անառակ որդիներներին, ու անխոս մաքրում նրանց փսխուքն ու կղանքը…

Մտախոհ քայլում էի դեպի Կենտրոն։ Ջահել օրերիս երազանքների մեծ մասն այստեղ էր ծնվել։ Այստեղ քաղաքի փոքրիկ չափերին համահունչ, հին, գողտրիկ շենքեր էին՝ ճարտարապետական հուշարձաններ՝ երկհարկանի, եռահարկ։ Նրանց հնաբույր պատերը մագնիսի պես ձգում էին, խոստանում էին մոռացված գաղտնիքներ ու հին պատմություններ պատմել, որոնք մարդկային հիշողությունն արդեն կորցրել էր… Բնակիչների մեծ մասն՝ այդ շենքերը կառուցած անվանի գերդաստանների հետնորդներ էին, մի տան նման՝ դուռ դռան վրա ապրում էին՝ իրարից բամբասելով, կռվել-բարիշելով, ուրախանալ-տխրելով…
Վերջին անգամ, երբ իշխանության եկան «առաջադիմականներդ», իսկույն գործի դրեցին իրենց սերտած «առաջավոր փորձը», որի միակ իմաստն ու պահանջը փող դիզելն էր։ Իսկ փողը քաղաքի սրտում էր՝ այդ հին հուշարձան-շենքերի զբաղեցրած տարածքը… Հո իզուր չէ՞ր, որ իրենցից քաղաքի պետքերի համար փող ուզող քաղաքապետին ասին՝ «դու փողի վրա նստած ես՝ մեզնից ե՞ս փող ուզում»…
Սկզբում քանդեցին հնաբնակ քաղաքացիների միասնությունը. մեկին (տերովին) խոստացան նույն տեղում համարժեք բնակարան տալ, երեքին՝ համարժեք փոխհատուցում (սրանք կիսով չափ տեր ունեին), մնացածին (ըստ իրենց՝ գիլափային)՝ սկսեցին վազեցնել տարբեր ատյաններ՝ ունեցած միջոցներն անպետք թղթերի վրա ծախսելու…
Քաղաքի դիմադրելու կամքը ճաք տվեց. նախկինում դուռ դռան, սիրտ սրտի ապրող մարդիկ սկսեցին միմյանց չվստահել, իրենց հարցերն առանձին-առանձին լուծել։ Դրանից հետո պիտի ճաք տային հուշարձանշենքերի պատերը…
Մարդիկ փորձեցին դիմադրել, բայց արդեն ուշ էր, ապարդյուն. նրանց վտարում էին պապենական տներից ոստիկաններով, ծեծուջարդով… Ճռնչա-լով, մեկը մյուսի ետևից սկսեցին փուլ գալ հինավուրց պատերը, որոնք թե՛ վիշտ էին տեսել, թե՛ ուրախություն, թե՛ օրհնանք, թե՛ անեծք… Իմաստուն այդ պատերը ժամանակի հետ վիշտն ու անեծքը խոր թաքցրել էին իրենց ծալքերում՝ քարերի արանքում։ Հիմա, երբ էլ չէին թողնում քարը քարին մնա, այլևս անհնար էր կանխել, որ հին անեծքն ու վիշտը, դուրս չհորդեն, չխառնվեն ահռելի քանակով նոր անեծքին, վշտին, ողբ ու կոծին…
Պատերն ընկան, բայց հսկայական այդ սև զանգվածը ուրվականի պես կախվեց-մնաց սովոր տեղում, չհեռացավ։ Իսկ հետո, երբ կանգնում էին Հյուսիսայինի պատերը, այդ սև զանգվածն իր համար նոր օթևան գտավ, բայց այս պատերն արդեն իմաստուն քարերից չէին, մոնոլիտ բետոն էր, պահվելու տեղ չկար…
Վերջերս սկսեցին քննարկել, թե ինչու Հյուսիսային պողոտայում բնակարան չի վաճառվում։ Մի հոդված էլ ես գրեցի՝ շեշտելով էդ սև զանգվածի առկայությունը։ Մեծ պաշտոնյայի օգնական ծանոթս հրավիրեց սուրճ խմելու։ Ընթացքում քմծիծաղեց. «Ապե, էդ ինչե՞ր ես գրում, ի՞նչ հեքիաթներ ես պատմում»… Գնալիս հետահայաց նետեց. «Դու Հյուսիսայինի ուղղելի թերությունները ցույց տուր, գրի որ կայանատեղի չկա, կանաչ տարածքներն են պակաս… Դրա ձևը կգտնենք, բայց էդպես մի՛ գրիր, գիտե՞ս ինչ փողեր են ներդրված»…
Հասել էի Հյուսիսային պողոտա։ Սևամած այդ զանգվածը, սկսեց ճնշել անասելի ուժով, ստիպեց առանց մտածելու շրջվել ու փախչել մեղքի մեծ գիտակցումով. «Ինչո՞ւ, երբ այստեղ կարիքս կար՝ չեկա օգնելու, չեկա, որ գոնե երբեմնի երազներս ապրելու իրավունք ունենան։ Սրանք ե՞րբ եկան, մեր մե՞ջ ծլեցին, թե՞ դրսից եկան… Եվ ինչո՞ւ եկան»…
Բայց նրանք չէին կարող չգալ։ Երևան, դու նայադի նման հեռվից հմայում, կանչում ես, ու հենց բռնեցիր, հենց ատամդ զորեց՝ լափում ես, ինչպես ծարավից տոչորվող խոզամայրն իր ձագերին…
Դու լափում ես նույնիսկ Մեծ Երազողներիդ, նրանց, ում շնորհիվ միսուարյուն ունես, նայադի պես երգել ու կանչել գիտես… Պանթեոնդ վկա… Առաջին անգամ մտածեցի քո այդ հատկության մասին, երբ գնում էինք նշելու Վարպետի հոբելյանը։ Դու նրան արդեն հասցրել էիր լափել…
Դեռ գարնան հոտ չկար, ձմեռ էր։

Ձմեռ։
Փետրվար։
Ձյունացեխ։
Ծաղիկներ։ Ճառեր։ Բազմություն…
Ում համար քարերին գրված անունները
փողոց են, այգի, գրադարան,
ճառ ասելու առիթ են, որ էկրաններին երևան…

Փետրվար։
Երևան։
Ձյունացեխ։
Էս ցեխն ինձնից ի՞նչ է ուզում…-
Գոնե կպչեր շորերիս, միայն շորերիս…
Չէ՛, այսպես չի լինի, հարկավոր է ցրել…
Կգամ գիշերով ու թաքուն…
Չե՜ն դատի:
Ուրախ կլինեն, որ ազատվել են.
հիմա ազատ տարածքներն են հարգի,
որ ցանեն բետոն,
աճեցնեն եվրադուռ, ապակի…
Կասեն՝ «քեզ լինի, ախպեր, տա՛ր։
էլ ինչի՞ գաղտագողի»…

Ցեխ թռավ անվադողից…
Գոնե կպչեր շորերիս, միայն շորերիս…

Չէ՛, հարկավոր է դառնալ,
ետ դառնալ սրտապատառ,
ծնկել ու ոռնալ. «Վարդապե՜տ,
երգ ու տաղերդ ա՛ռ, ու գնանք,
ցրում եմ Պանթեոնն էստեղից…
Արամ Իլյիչին կուղարկեմ Մոսկվա,
Հրանտին՝ Ահնիձոր…»…
Տխուր կժպտա, կասի՝
«Լավ, բա հետո՜, հետո՛…»…
«Ձեր տեղն այստեղ չէ,- կասեմ,-
ձեզ փակել են քարերի սրտում,
մեր սրտերում ապրելու տեղ՝
դարձել եք փողոց, արձան, ԿՈ՛ւՌՔ…
Հրեն, տղերքի շարքերը կուռ
տարածք են փնտրում, ուր կարող են
ցանել բետոն, աճեցնել եվրադուռ…
որ «մուղամով»՝ կամաց-կամաց,
հարակից տարածքներն իրենցով արած՝
ասֆալտեն, ինչպես մեր հոգին են
ասֆալտում մուղամով…
Հերի՜ք է տափեք քարերի մեջ,
դուք ուրիշ չափման մեջ եք,
այստեղ ձեզ տարածք պետք չէ՛…»…

Իսկ այն՝ ուրիշ չափման ուրիշ տարածքում տեղ կա՞, գեթ մի ազատ անկյուն կա՞, ո՞ւր ուղարկեմ… Ինչ անուն տամ այդ չափմանը, սե՞ր, հոգի՞, սրբությո՞ւն… Քայլերս տարան դեպի Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի։
2001-ն էր։ Եկեղեցին նոր էր օծվել… Մեր մյուս եկեղեցիներին նման չէր՝ ներսում ամեն ինչ փայ-լում ու պսպղում էր, ասես լաքափայլ ամսագրի էջերում լինեի։ Մոմ վառելու տեղը չգտա։ Զարմանքով պարզեցի, որ ներսում մոմ վառելն արգելված էր։ Երիտասարդ սպասավորին հարցրի, թե ի՞նչն է պատճառը. ախր Հայաստանում չկար մի եկեղեցի, որ ներսում մոմ վառելն արգելված լիներ։ Ասաց. «Մոմի մուրը նստում է պատերին»։ Ասացի. «Էդ մրի միջոցով չամիչ-տատիկների, անմեղ մանուկների, ընդհանրապես բոլոր մարդկանց աղոթքները կպչում են պատերին, ներգործում մյուսների վրա, անգամ բուժում են…»։ Զարմացած քմծիծաղեց. «Ապե, էդ ինչերի՞ց ես խոսում, ի՞նչ հեքիաթներ ես պատմում»… Գնալիս հետահայաց նետեց. «Մոմ վառելու տեղը ներքևում է՝ պադվալում»։
Չեմ հիշում ինչպես դուրս եկա… Այլևս չեմ մտել, բայց դեռ չեմ մոռացել 2001-ի հոբելյանական թոհուբոհը, երբ երբ այդ եկեղեցին օծում էին… Իմ քաղաք, դու այդ օրերին հատկապես շատ էիր շպարված, ասես վթարից այլանդակված դեմքով դիակ լինեիր, որին հապշտապ «գաջել» էին պատշաճ տեսքի բերելու համար… Ու այլ բան չէր մնաում, քան REQUIEM գրելը…

REQUIEM
Քրիստոնյա Հայաստանի 1700 ամյակի
տոնակատարությունների հիշատակին նվիրված
I
ԵՐԵՎԱՆ, սեպտեմբեր 2001 թ.

Երեկ մի կին լվացք էր արել ու հայտարարել,
Թե դա Քրիստոնյա Հայաստանի «հազար յոթին» էր նվիրված։
Այսօր մի հարբեցող կրպակից օղի էր թռցրել
Ու խմել այն կնոջ կենացը, որ երեկ տակաշոր էր լվացել…
Տաքսու վարորդը հայհոյեց անհասցե
Ու գլուխը շարժիչից պոկելով՝ ասաց,որ ինքը Լուսավորիչն է,
Որ ի՛ր խոր վիրապն՝ անընդհատ փչացող շարժիչն է,
Որ ինքն այնտեղից դուրս կգա հիմա
Ու կբազմի բլրի գագաթին՝ կինոթատրոնի դիմաց…
«Ֆայլաբազարի» տղերքն էլ ասացին,
Որ, եթե տամ մի 10-15 հազար դրամ,
Իրենք երկու՛ խոր վիրապ կփորեն՝
Մեկն իրենց, մեկն էլ «մենձավորների» համար,
Մենակ թե տանը լինի ուտելու հաց
Ու միջոց, որ երեխեքը դպրոց չգնան ոտաբաց…
Իսկ ես շրջում եմ՝ ձեռքս գրպանս դրած,
Ու ժպտում եմ մուրացիկներին,որ կռվում են
Եկեղեցու բակում վաղվա նստելիք տեղի համար.
Վաղը Հայաստանում ծնված մեծացած սփյուռքահայեր պիտի գան,
Նրանք, ովքեր ռեստորաններում
Հարբած նայում են տեսախցիկի կիկլոպյան աչքին,
Ու դեռ վատ սերտած «ախպարերերնով»
իրենք իրենց համոզում են, թե՝
«Հայասդանը գսիրեն, Հայասդանը դրախտ է…»։
Իսկ ես շրջում եմ պարապ, հենց էնպես։
Վաղուց մթնել էր, ու լուսաբացը մոտիկ է արդեն,
Աղջամուղջի մեջ, տաքսու վարորդ լուսավորիչը,
Ազդալույսերի կարմրաչ սաստն արհամարhելով,
Թիթեռնիկներին հասցնում է տուն։
«Գում»-ի մոտ առավոտ կանուխ
Շարված են մի քանի անասնագլուխ.
Նայում են քնատ իրենց տերերին՝ կոպերով իրենց գոց,
Ու մտածում, որ այստեղ՝ հոգնած այս մայթին,
Մարդկային գլուխներ պիտի լինեին, իսկ իրենք՝ ուսերին ոմանց…
Եվ այդժամ ես՝ այս երկրի պոետս,
Գուցե չթափառեի հենց էնպես
Ու ինչ-որ բան անեի՝ «հազար յոթին» նվիրված…
Իսկ այսպե՛ս,
Ես պարզապես քայլում եմ,
Քայլում եմ՝ ձեռքս գրպանս դրած…

II
ԵՐԵՎԱՆ, 2001-ից հետո… կամ առաջ

Չէ՛, որքան հասկացա, չի՛ լինի այսպես՝
Ձեռքս գրպանս դրած…
Ես էլ պիտի ինչ որ բան անեմ…
Ու քանի որ ունեմ մի քանի «պերսոնաժ»,
Որոնց հետ զրուցելն ուղակի հրաշք է,
Կարող եմ ընկնել նիրվանայի մեջ
Ու կմնամ այսպես՝ ձեռքս գրպանս դրած…
Ու քանի որ ամոթ է («հազար յոթին» նվիրված՝
Բոլոր հանճարներն ինչ-որ բան արե՛լ են…)
Ուրեմն անցնենք առաջ. շրջանցենք նիրվանան…
Ասենք տոնեցինք, ձոնեցինք, ձոնը տոնեցինք,
Իսկ առջևում խումհարն է՝ գլխացավ.
Գլուխդ կարծես անդի դագաղ է,
Ու ողբն է զնգում գանգիդ գմբեթում։
Ես այդ ժամանակ պատրաստ եմ՝ անգամ
Գլուխս տանել, դնել «գում»-ի մոտ…
ՉԷ՜, գնանք առաջ. խումհարն էլ անցանք…
Զարթնեցի, ասենք, վաղ առավոտյան,
Սակայն հիշեցի, որ գինարբուքում
Մսխել-պրծել եմ եղած-չեղածս. գրպաններս՝ ծա՜կ…
Գլխիկոր կգնամ «ֆայլաբազար»՝ վարձվելու,
Քանզի աշխատանքը մանանա չէ՛, չի՛ ընկնում վերուստ…
Ու թե «կպա՛վ», մի 10-15 հազարով «խոր վիրապ» կփորեմ՝
Մեկն իմ, մեկն էլ…
Ու քանի որ «կպնելն» էլ մանանա չէ…
Պատի տակ նստած՝ անվերջ կսպասեմ՝
Գլխարկն առջևս ու երգը շուրթիս ծռած…
Չէ՛, անցնենք առաջ, մի քիչ էլ առաջ…
Ասենք, թե իջավ երեկոն կապար,
Ու ես հոգնատանջ քարշ եմ գալիս տուն։
Դեռ շեմքում, կինս՝ թևերը կանթած
Կճչա, որ էլի լվացքը մնաց մինչ հաջորդ
«Հազար յոթ հարյուր ամյակ»…
Ես՝ իբրև մեղավոր տղամարդ, կգոռամ անհասաստ,
Որ իրե՛ն այդպես էլ տեղ չհասավ,
Որ մարդիկ տասնյակ տարով ապրել են փոսում,
Ցամաք հացով, անլվացք…. ու ոչինչ.
Հրե՛ն, բազմել է բլրի գագաթին՝ կինոթատրոնի դիմաց…
Ու քանի որ ասելու ուրիշ բան չի լինի,
Կթռչեմ դուրս՝ կրպակից օղի թռցնելու…
Առավոտ կանուխ հարբած, գազազած,
Հուսահատ կքայլեմ դեպի տուն։
Դրսում՝ տաքսու քնատ վարորդի ճմռթված դեմքից Տրտունջ է կաթում. շտապում է տուն,
Իսկ ռեստորանում շա՜տ է թեժացել քեֆը գիշերվա,
Ու իր թիթեռնիկ-հաճախորդները շա՜տ են ուշանում.
Ներսում սփյուռքից եկած տղերք են՝
Կոնդի Լիպոն է, մարաշի Նեսոն…
Հիմա խմել ու նորից հիշել են,
Որ ինչ-որ բան «գսիրեն…», բայց ի՞նչ չե՛ն հիշում…
Իսկ ես քայլում եմ հուսահատ ճիգով։
Ժամանակների տարափի միջով
Քայլում եմ դեպի «գում», որ մայթից վերցնեմ
Մի նորմալ գլուխ…
Ու նայեմ կոպերով իմ գոց
Հոբելյանական այս թոհուբոհին՝
Տիրոջս քնատ հայացքի միջով…
Ու կհասկանամ, որ դեմքեր, դեպքեր
Շրջանցելն այլևս ոչինչ չի՛ տալու…
Ու գիտեմ նաև, որ պիտի ինչ-որ,
Ինչ-որ բան անե՛մ…
Ուստի գրու՛մ եմ.
«REQUIEM…»…
Ու ձեռքս գրպանս դրած՝
Գնու՛մ եմ…
Էն ժամանակ չգիտեի, թե ուր եմ գնալու, կարևորը գնալն էր, որ ինքզինքս չկորցնեմ։ Իսկ սա՝ հոբելյանի խորհրդանիշ-եկեղեցին, արդեն բազմել էր բլրի վրա՝ կինոթատրոնի դիմաց, անտուն ու անտեր թողնելով բազմաթիվ հուշեր, կոտրելով գունեղ, ճենապակու պես փխրուն միջավայրը. նախկինում այստեղ փոքրիկ հյուղակներ էին։ Մարդիկ մի տան նման՝ դուռ դռան վրա ապրում էին՝ կռվել-բարիշելով, միմյանց հետ ուրախանալ-տխրելով… Էդ փխրուն միջավայրի կոտորակված բեկորները բանտվեցին Նորքի, Ավանի, Էրեբունու, Դավթաշենի բետոնե ու քարե վանդակներում…

Վերջ, էլ փախչելու ուժ չկա։ Սուրճ եմ ուզում, բայց սրճարանը չի ձգում։ Գնում եմ բետոնե ծուղակում բանտարկված մերոնցից մեկնումեկին տեսնեմ, մեր մայլից էլ բարև կտանեմ…
«Կհիշե՞ս, տղերքով գնացինք ծիրանանոց՝ կռիվ-կռիվ խաղալու։ Ցոգոլի լավ վախտն էր, պահակը լարեց…»…
«Շենքի հայաթում կանաչ սետկով զաբոր կար, տեսա՞ր… Իմն ա, մեջը մի հատ գիլասի ծառ ունեմ, մի հատ էլ ծիրանի…»…
— Վրույրն ինստիտուտն ավարտեց, բայց գործ չճարեց։ Դրսում է, մեկ-մեկ փող է ուղարկում։ Լավ է, բայց որ լավ լինի՝ փող կուղարկի՝ մենք էլ գնանք, էստեղ բան չկա»։
— Բա չի կարոտո՞ւմ, չի ուզո՞ւմ գա։
— Շատ է ուզում, բայց գա՝ ի՞նչ անի։ Էնտեղ գործ ունի, մարդավարի աշխատում-ապրում է, էստե՞ղ ինչ անի… Ամեն ինչ հարամվել է… Վրույրի տղեն երազում է ավիակոնստրուկտոր դառնալ, իսկ իր «թայդաշ» հարևանիս տղեն երազում է «ջիփ» ունենալ։ Վրույրի տղեն ամբողջ օրը դաս է կարդում, խմբակների է գնում, կիրակնօրյա դպրոց է գնում, իսկ հարևանիս տղեն… Վայ թե տառերն էլ մինչև վերջ չգիտի…
— Բայց սենց գնալ-չգալով էլ չի լինի… Դե բեր բոլորս էլ գնանք ու չգանք, երկիրը թողնենք հարևանիդ տղայի նմաններին… Թամանյանը, Սարյանը, Իսահակյանը, հայտնի ու անհայտ շատ-շատերը որ ետ չգային՝ էս ամենը չէինք ունենա, երկիր չէինք լինի…
— Թամանյանը, Սարյանը… Թե դուզն ես ուզում իմանալ՝ լավ կլիներ՝ չգային, հարյուր տարի առաջ մեծոտ գեղ է եղել, գեղ էլ պիտի մնար։
— Դու էլ փոքր գեղից եկած կլինեիր մեծ գեղ։
— Ես որ գալիս էի՝ Սովետի ամենասիրուն քաղաքներից մեկն էր, նմանը չուներ։ Հիմի քաղաքում ասա մի բան, որ անկախությունից հետո է ստեղծվել ու իր նմանը չունի։ Հիմի ամեն բան հարամվում է։ Դրսից ընկերներդ որ գալիս են, ո՞ւր ես տանում… Սպասի, քո տեղը ես կասեմ. Մատենադարան — էդ հիմիկվա ստեղծած չի, Օպերա-պրոսպեկտ-Հրապարակ – էդ էլ հիմիկվա չի… Հետո տանում ես քաղաքից դուրս՝ Սևան, Գոշավանք, Հաղպատ, Խոր վիրապ… Իսկ առաջ էդպես չէր։ Առաջ Երևանը քաղաք էր, հիմա՝ բիզնես-միջավայր… Ծախելու բան չի մնացել, արդեն հրապարակի շենքերին են հասել… Գա՝ ի՞նչ անի… Թող մնա մինչև երկիրը դզվի, ինքն էլ ապահովված մարդ դառնա, նոր գալու մասին կմտածենք…
— Հիմի որ փող ուղարկի, հիմնական կգնա՞ս։
— Երևի… Երեխուն կարոտել եմ։ Գոնե էս պղտոր ժամանակները վերջանան։ Ծամոնի պես կպել-պոկ չեն գալիս։ Մենք էլ էդ ծամոնը ծամում, ռեխներիս փուչիկ ենք անում։ Պայթում է՝ էլի ենք փուչիկ անում։ Փուչիկասեր ազգ ենք…
— Փուչիկները պայթելու հատկություն էլ ունեն։ Էս պղտոր ժամանակները պայթող փուչիկ են, ուշ թե շուտ՝ պայթելու են։
— Հա, կպայթեն, ոնց որ իշխանության միտինգի ժամանակ հրապարակում պայթած փուչիկները, բայց վառվողը, տուժողն էլի անմեղ ժողովուրդը կլինի…

Իրիկնացավ։ Միացան հռուստացույցները։ Էկրաններից բետոնե վանդակներ հորդեցին նախագահի ելույթը, վարչապետի այցելության մասին տեսանյութը, հետո նոր աշխատատեղերի ստեղծման մասին ինչ-որ բան ասացին…
Պատշգամբ ելա՝ ծխելու։ Հետո մերոնց հրաժեշտ տվի ու իջա։
Մթնել էր։ Շենքերի անլույս լուսամուտներն ասես դատարկ ակնախոռոչներ լինեն։ Հիշեցի պատերազմի դաժան տարիները…
Պեպանն ու Արամն անհայտ կորան, Մանուկը զոհվեց, Գուրգենը հավաքեց իր երեք տղաներին, տունը ծախեց, փողը տվեց սահմանապահներին ու ընտանիքը փախցրեց Ռուսաստան…
Պատերազմը հեռվու էր թվում, բայց պատե-րազմի սիրտն այստեղ էլ էր բաբախում. սիրահարների փոխարեն փողոցներում գիշերային սերենադներ էին երգում հրազենները, հացը կտրոնով էր, ցեխագույն, հոսանքն օրվա մեջ երկու անգամ էր լինում, մի երկու ժամով։ Ջուրը նույնպես։ Սկսեցին մարդիկ անհայտանալ…
Տները տաքանում էին վառարաններով, որ ամենակուլ էին, վառում էին՝ ինչ ճարվում էր՝ փայտ, մազութ, կոշիկ, հին հագուստ, պլաստիկե շշեր, հին ու նոր կահույք, հատակի մանրատախտակը, Լենինի հատորները… Երկիրը լողում էր ծխի մեջ…

Լողում էր։
Շուրջը` գարշահոտություն, սևափաթիլ մուր,
Որ կոկորդդ խցվում, խեղդում էր։
Նավապետն ասում էր՝ դիմանալ է պետք.
Վթար է եղել այս կողմերում՝
Նավթամթերքի արտահոսք,
գարշահոտություն…
Գոյացել է մազութի հսկա մի շերտ
Ու հիմա այդ շերտն ենք անցնում…
Դիմանալ է պետք…

Իսկ մազութը կյանք էր։
Ու արժեցավ կյանքեր…
Ինչ-որ մեկը պարանը լավ չէր կապել…
Մի ծայրը կապում էր մեջքին,
Մյուսը՝ կաթսայատան
մազութահորի բազրիքին…
Իսկ մազութահորը վաղուց դատարկ էր,
Հարկավոր էր իջնել ու հատակին,
Գտնել փոքրիկ մազութալճակներ,
Կապրոնե մանկական խաղալիք-բահով
Գդալ-գդալ հավաքել դույլի մեջ,
Հետո՝ կապրոնե շշերի։
Շշերը մեջքին կապած բարձրանալ…

Ուր որ է կլուսանա,
Հարկավոր է լուսաբաց տեսնել՝
մաքուր երկինք…
Թե չէ ուր որ է` կարթնանան
Բոլոր փեչերը բարձրահարկի,
Հազալով ծուխ կկապեն…
Հետո ինքն էլի կգնա
Կուրծքը դեմ տալու թշնամու գնդակին,
Իսկ տանը…
Մորը ներսից լափում է սև,
Եղունգի կերպ առնող դևը,
Բջիջ առ բջիջ տարածվում մարմնի մեջ,
Մահվան սարդոստյան գործում անընդմեջ։
Շուտով ծննդատան մոտ կխմեն տղերքով,
Բայց մինչ այդ հարկավոր էր
Սառը փեչի մոտ չթողնել կնոջը։

Լուսանում է։
Երկինքն ու օդն անարատ են։
Դեռ չի արթնացել շենքն ու մոլի ծխողի պես
Չի՛ սկսել հազալով ծուխ արձակել` սևափաթիլ,
Որ խցվում կոկորդդ, խեղդում է։
Քանի դեռ չի միացել իր նման
Հազարավոր շենքերի,
Ու միասին չեն դարձել նավ՝
Ժանգոտ, փտած կողերով,
անշարժիչ ու անղեկ,
Որից, ինչպես դիակից,
Տարածվում է գարշահոտ,
Ու նեխաջրերը՝ որպես մազութաշերտ,
Որպես կոյահոսք,
Որպես թունաթթու և թունահիմք,
Հոսում են նավի ճաքած, ցանցկեն կողերից,
Թափվում են ծով,
Դառնում հսկա մի շերտ նավի շուրջ,
Որ լողում է անսահման կապույտ ջրերի վրա՝
Արձակելով գարշահոտ
ու իր ետևից թողնելով
Երկար, կեղտոտ մի հետք…

Տուն հասա գիշերով, բայց զարմիկս դեռ չէր քնել։
— Հոպար, երկրի մագնիսական դաշտի մասին էն տեսությունը որ մտածել էի՝ գրել եմ, կնայե՞ս։
— Հա,- ասացի,- հիմա։ Վրույր հոպարի Արմանը երազում է ավիակոնստրուկտոր դառնալ, իսկ դո՞ւ։
Աչքերի փայլն ասաց, որ հիմա այդ երազանքից քիչ կա։ Հարևանս չկար, որ ասեի՝ «Էդ ես ու դու պիտի էնքան մեծանանք, որ երազել սովորենք։ Աստված չանի՝ Մեծ երազողների պակասը երկար զգանք»։ Ասացի.
— Հաջորդ անգամ քեզ էլ կտանեմ։ Երազիր, քանի դեռ ջահել ես, երազանքներն ապրում են ջահել օրերի մեջ։

Advertisements

Մենակ աղջկերքն են լաց ըլըմ…

Թողնել մեկնաբանություն


Պապիս ես գրեթե չեմ հիշում։
Ավելի շուտ հիշում եմ, բայց մի տեսակ` անկապ պատառիկներով։ Ինձ ուղղված նրա գորովալից հայացքը չեմ հիշում՝ երևի փոքր լինելուս պատճառով։ Ամենից շատ հիշում եմ բեղերը։ Թավ բեղեր ուներ ու խռպոտ ձայն… Պապիս՝ ինձ սիրելիս՝ նույնպես չեմ հիշում։ Երևի նրանից էր, որ քեռիներս իմ տարեկիցներն են, մեկը երկու տարով է մեծ, մյուսը՝ վեց ամսով։
Կարդալ շատ է սիրել, չնայած հինգ դասարանի կրթություն է ունեցել։ Տանը կամաց-կամաց գրադարան էր հավաքում, իր ձեռքով գրադարակներ էր սարքում գնված ու գնվելիք գրքերի համար։
Քչախոս էր, բայց սերն ու բարությունը մեջն են ապրել։ Ծառի տակ պառկած վիրավոր զինվորին փրկելիս՝ նա իր լեռներում ծվարած գյուղն ու ապագա աներոջն էր փրկում. խրոխտ հետախույզը տեսել է անխնամ վիրավոր տարեց զինվորին ու զայրացել, որ շարասյունը չի կանգնում։ Ավտոմատը քաշել է շարասյան վրա ու կանգնեցրել։ Հետախույզների հատուկ ջոկատայիններին կարելի է եղել գրեթե ամեն ինչ…
Հետո, գյուղ գալուց հետո միայն, իրենց գյուղի Հմայակ բիձի մեջ պիտի գտներ ծառի տակ պառկած վիրավորին, որին վերցնելու համար սկզբում շարասյունը չէր կանգնել։ Հմայակն ասել է. «Արշո ջան, մի թոխլի ունեմ պահ տված, ոտիդ տակին տի մորթվիլ. կյանքս փրկել ես, ըրեխեքիս ծուռվիզը չես թողել»… Իսկ երեխեքի մեջ գյուղի գեղեցկուհին է եղել՝ Անիչկան…
Մորս մորաքույր Ջեմման՝ տատիս՝ Անիչկայի փոքր քույրը, պապիս ամուսնանալու պատմությունն այլ կերպ է պատմում, ասում է՝ փոքր էի, բայց մեր տան խոսակցությունները հիշում եմ. մերս ասում էր` «Բա հմի Խռատանց գելերին աղջիկ տենք տա՞լ»… Տվել էին ու Արշոն դարձել էր ցեղի ամենասիրված փեսան…
Ինքը բազում փորձություններ տեսած մարդ էր, հինգ դասարանի կրթությամբ՝ «քաղսովետի դեպուտատ», ու էդ քաղխորհրդի նիստերին երբեք չմասնակցած մարդ։ Մերոնց հիշողության մեջ մնացել է Արշալույս պապիս մեդալ-շքանշանների ծանրությունը, նրա խմելն ու բնատուր բարությունը, բայց նաև՝ տեղն էկած տեղը՝ չարանալը։ Ասում են, որ պատերազմի ժամանակ նրա մարտական ընկերն ու հրամանատարը (անգամ ազգանունն էին նշում, բայց ես չեմ հիշում) սպանվել է գերված գերմանացի սպային փոսից դուրս քաշելու ժամանակ։ Սպանողը նույն գերված սպան է եղել՝ վերջին փամփուշտով… Նաև ասում են, որ այդպես էլ գերու կարգավիճակ չստացած սպային դուրս է քաշել պապս, և մարտական ընկերոջ մուռը հանելու մանրամասների փոխարեն, բազմանշանակ ճոճում են գլուխները։
Չէ՛, ես այս պատմությանը այնքան էլ չեմ հավատում, բայց գիտեմ մեկ ուրիշը. խմելու հետ սեր ունեցող պապս երեք քույր է ունեցել, որոնցից մեկի ամուսինը նույնպես խմել է սիրել։ Հերթափոխից հետո, Կիրովականի քիմգործարանի բեռնակիրների բրիգադավար պապս հանդիպում է քրոջ ամուսնուն։ Հրավիրում է խմելու։ Քիչ հետո միլիցիա են կանչում, որ քրոջ ամուսնուն մի կերպ ձեռքից առնեն։ Բայց դե նրան անգամ փողոցի շներն էին լավ ճանաչում, գիտեին, որ Արշոյի հետ գլուխ դնել կարող են «ընտրյալները»։ Կուսշրջկոմի ղեկավարների միջամտությունն է պահանջվել։ Միլիցիայի աշխատակիցներին բան չի ասում։ Փոխարենը բուֆետի աշխատողն է պատմում. «Նստած խմում, ջան-ղուրբան էին ասում, մեկ էլ էն մեկը թե՝ Արշո ջան դու լավն ես, ես քո ցավը տանեմ, համա էն Սուրենի մերը …նեմ, Սուրենը լավը չի, արաղին անուն ա դնում։ Էս խոսքի վրա Արշոն սրան ոտների տակն առավ»…
Իսկ Սուրենը Արշոյի փոքր եղբայրն էր։ Կուսշրջկոմի քատրուղարը տուն է ճամփում պապիս, ու դառնում մյուս պաշտոնյային. «Այս բնավորությամբ՝ ճիշտ է վարվում, որ ղեկավար աշխատանքի անցնելու բոլոր առաջարկները մերժում է, կրակ ու պատիժ կդառնար»… Պապս մերժել է նման բոլոր նախաձեռնությունները, բայց եթե ընդուներ էլ՝ երկար չէր աշխատելու. սուտը տանել չի կարողացել։ Բեռնակիրների բրիգադիր պապս մի քանի անգամ գազազել ու քացով է բացել կոմբինատի տնօրենի դուռը, բայց ճակատային-կոմունիստին չեն հանդգնել դուրս հարվիրել։ Սրա նման կրակուպատիժը քարտուղարի ինչի՞ն էր պետք…
Կրակուպատիժությունն էլ ցեղական է եղել։ Պապիս հայրը՝ Թումազն էլ է կրակուպատիժ եղել, բայց նաև՝ պապիս հակապատկերը։ Պապիս մեջ երևի համատեղվել են իր բարի մոր՝ Արուսյակի բարությունն ու Թումազի կատաղի բարքը, բայց ոչ չարությունը… Թումազն անտանելի չարություն է ունեցել…
Լուսանկարներից մեկում մորս աչքերը շիլ են դուրս եկել։ Քանի դեռ փոքր էինք, ասում էին. «այն ժամանակվա լուսանկարները որակով չեն եղել»։ Միայն վերջերս մորս մորաքույր Ջեմման պատմեց. «Մերդ փոքր էր, իրանք էլ խեղճ էին` մեծ ընտանիք… Պապիդ քույրերն ու տատդ՝ Անիչկեն, շան լափն եփելու ժամանակ լափալյուրի հետ ամանի մեջ երկու հատ կարտոլ էին գցում, հետո թաքուն հանում էին, կլպում ու տալիս մորդ, որ կշտանա, դեռ երեք տարեկան էլ չկար… Ափաշկարա չէին կարա՝ Թումազը պատերազմ կաներ… Էդ գյոռբեգյոռը եկել լափը խառնել ու կարտոլները տեսել էր։ Ասել էին Աիդայի համար է։ Թումազը կատաղել ու ձեռնափետով խփել էր երեխա-մորդ գլխին։ Շլությունն էդտեղից էր։ Բժիշկներն ասել էին՝ բան չկա, թող անցումային շրջանն անցնի` կվիրահատենք…»։ Վիրահատել էին, անցել էր։
Մի տան համար երկու կրակուպատիժը՝ Թումազն ու Արշալույսը՝ շատ կլինեին, պապս գյուղից տեղափոխվել էր Կիրովական։ Կարճ ժամանակ անց Թումազը գնացել էր որդուն ու հարսին տեսության ու Կիրովական քաղաքն այնքան էր դուր եկել, որ գյուղում թողնելով կնոջն ու ընտանիքի մնացած անդամներին՝ մնացել էր քաղաքում…
Թումազն ինքն իրեն շատ սիրող, իր մասին առաջին հերթին հոգացող, միշտ կոկիկ հագնված ու գրեթե ոչ ոքի չվստահող է եղել։ Ամենացեխոտ օրն անգամ նրա կոշիկները փայլել են, ասես ամբողջ կյանքում տրեխ հագած Թումազն ինքը չէր… Տաբատ արդուկելու իր սեփական մեթոդն է ունեցել. քնելիս խնամքով ծալել ու դրել է տախտակե հատակով իր մահճակալի ու ներքնակի միջև։ Ոչ ոքի փող չի վստահել, անգամ եթե տասը րոպե առաջ է թոշակը ստացած եղել, ապա միշտ չքացրել է` «պարտ էի, տվեցի, քիչ առաջ տվի գնաց»… Բայց թե փորձված աղվեսը…՝ գիտեք… Քիմգործարանի այգում մի կին է մոտենում, համոզում թե՝ «դիֆիցիտ ապրանք կա՝ էժան գնով, հրե՜ն էն դուռն ա, մտնում եմ ու դուրս գամ»։ Վերցնում է փողն ու «յոթի շենքի» երկկողմանի ելքով շքամուտքում անհայտանում: Թումազին մինչև ուշ երեկո համոզել են թե՝ «էդ կնիկը քեզ խափել, գնացել ա», բայց ապարդյուն… Արշալույս պապս համոզել է, թե «էդ փողը ես կտամ, մենակ արի տուն գնանք, արդեն ուշ ա», բայց նա համառորեն տուն չի գնացել ասելով՝ «այտա բա ըթավուր սիրուն կնիկը կարա՞ խափի, հրե՜ն, էն պադյեզդը մտավ, էսա կգա»… Հետո մորս ասել է. «Թոշակից ուզըմ էի քեզ փող տամ, համա կորավ գնաց»…
Պապս կրակուպատիժ է եղել, կյանքն էլ իր համար է կրակուպատիժ եղել. ջահել, գեղեցկուհի կինը՝ Անիչկան, մահացել է՝ տասնհինգամյա մորս լիարժեք ծիծաղն ու ժպիտը հետը տանելով։ Ի՜նչ աներ Արշոն, աղջկան մերացու էր պետք, իրեն՝ կին… Ու Սուրեն պապի սիրելի հարս Անիչկային փոխարինեց Աղուն տատիկս։
Պապիս մասին տարբեր պատմություններ շատ կան, սակայն ես մի քիչ այլ բաներ եմ հիշում. հարբած պապս իր խռպոտ ձայնով հայհոյում էր աշխարհին, տատիս, պառկում էր բազմոցին ու հեռուստացույց նայում։ Նա իմ բեղավոր աժդահան էր՝ ամենաքաջը, ամենաուժեղն ու ամենախիստը, բայց այն ժամանակ այդպես էլ չէի հասկանում, թե ինչու «կռիվ-կինոների» ժամանակ (հատկապես, երբ ցույց էին տալիս «Զինվորի հայրը») նա միշտ լաց էր լինում՝ հսկայից իջնելով աղջկա մակարդակի, ախր ինքն էր ասում, որ «…մենակ աղջկերքն են լաց ըլըմ»…
Հետո…
Հետո պիտի գային լոռվա աննման սարերում ծվարած իմ մանկության օրերը՝ հեքիաթի նմանվող հուշերով… Պիտի սարում ընկնեի ձիուց ու ձեռքս կոտրեի, ու պապս իմ լացն ու ցավը թուլացնելու համար «իմ ձիուն»՝ մի քանի ամսական քուռակին, պիտի բռներ, որ հեծնեի, ու ես, մեկ է, պիտի ցավից գալարվելով լացեի, բայց երկու օր անց գիպսապատ ձեռքով անգամ պիտի հրաժարվեի հորս հետ տուն գնալ, պիտի հրաժարվեի սարից իջնել, թեև բոլորն ասացին, որ քուռակին նստել այլևս չի կարելի… Հետո՝ հաջորդիվ եկող օրերը պիտի գային… Պիտի ուղարկեր ջրի՝ ասելով. «Վիրի ախպուրը կգնաս, ընդիան ջուրը համով ա»։ Ես պիտի հոգնեի, ալարեի ու վերի աղբյուրը գնալու տեղը՝ ներքևի աղբյուրից պիտի ջուր տանեի, քանի որ այդ ջրերի համային տարբերությունը չէի զգում, բայց ինքը պիտի ինձ նորից ջրի վազեցներ… Պիտի իր հետ հորթ ման գայինք, ու նա, ձեռնափայտով փորփրելով մի տեսակ անբնական մաշված, տրորված ու այդպես էլ չտրորված խոտածածկը, ասեր.
— Էս մեր գիլի պառկատեղն ա, տենըմ ե՞ս…
— Ո՞նց՝ «մեր», «մեր»-ը ո՞րն ա, բա դու հրացան չունես, բա որ վնա՛ս տա…
— Էս մինն ինձ օգուտ ա,- ասաց քմծիծաղով,- անասունն էլ գիդի, որ ըրիգունն ըստի ա՝ եդա՛նըմ չի, վախտը-վախտին գալիս ա…
Հետո պիտի հյուր տանեինք Միլադային ու նահապետի իր հպարտ հայացքով պիտի նայեր Միլային, ու հյուրընկալի քաղաքավարությամբ լռեր՝ անհաշտ հայցքով չտեսնելու տալով նրա ծխախոտի ծուխը, ու սպասեր այնքան, մինչև ծխախոտն իմ բերանին հայտնվեր ու նահապետին հարիր խստությամբ ատամների արանքից նետեր. «Մի էդ քաքը բեռնիցդ վե՛ գձի»… Հասուն մարդ էի, հազար անգամ իր ներկայությամբ ծխել էի ու ինձ բան չէր ասել… Ու Միլան պիտի առանց խոսքի հասկանար ինչն ինչոց է, ու հաջորդ ծխախոտն իր աչքից հեռու պիտի ծխեինք։ Բայց հաջորդ առավոտյան Միլան (հորս հետ միասին) պապիս կողմից մի բաժակ հոնի օղով պատվվելուն պիտի արժանանար, որն ինձ արդեն չպիտի վերաբերեր, իր «քյուլփաթը» դա պիտի վաստակեր…
Բայց դրանք հետո էին, շա՜տ հետո, իսկ մինչ այդ…
Ամառային մի օր, երբ գյուղում դպրոցական արձակուրդն էինք վայելում, ասացին, որ մեր բոլոր կողմի բարեկամները գյուղ են եկել։ «Պապիդ հըրսանիքն ա,- դառը կատակեց մեկն ու իր իսկ կատակից դառնացած ասաց,- Է՜ Արշո, Արշո… Գեղը՛մ չէր, համա գեղի թասիբն ու պարծանքն էր»…
Հետո երեկոյան մռայլ սեղանի մոտ Սուրեն պապն ասաց մորս. «Աիդա ջան, մընչի հմի ես սարի պես մենձ ախպեր ունեի, դու՝ հեր, ըրեխեքդ՝ պապ։ Հըմի ես էլ մենձ ախպեր չունեմ, բայց դու հեր ունես, ըրեխեքդ՝ պապ»… Ու կամաց-կամաց Սուրեն պապը՝ «Գայլուկ Սուրենը», մի քիչ ավելի խոժոռվեց ու կքեց նաև մեծ եղբոր՝ Արշոյի բեռան տակ…
Ինձ ուղղված նրա գորովալից հայացքը նույնպես չեմ հիշում… Երևի փոքր լինելուս պատճառով, բայց հետո տեսա։ Տեսա այն ժամանակ, երբ սար եկան իր ու Արշոյի ծոռները՝ Արզունիկն ու Աիդան։ Ժենիկ տատի աչքերը թաքուն թրջվեցին։ Նայեց ինձ. «Իսկը տատն ա, ոնց որ մորդ փոքրությունն ըլի,- ապա մեկուսի հուշերին տրվելով՝ շարունակեց,- Արշոն մորդ բերըմ էր գեղը, մոտներս… Հետո Աիդան էր ձեզ բերըմ… Է՜, աշխարհ-աշխարհ, Արշոն չտեսավ, բա Աիդաս է՞լ էս օրը պըտի չտենար, — հանկարծ տեսավ, որ հնգամյա զարմուհիս ուզում է դիմացի լանջը բարձրանալ ու ձայնեց,- Աիդիկ ջան, զգո՛ւյշ, ըտի թեք ա… Այ հարսը, ըրեխուն ուշադիր էղի՝ էն թեքին ընգնի՛ ոչ… Արզունիկ ջան, շանը մոտ մի գնալ, դեմը լափ կա…»։
Հետո մառախլապատ մի օր Լադիկ բիձու խոսքը՝ «Է՜, Սուրեն ջան, գնացիր ու էս ժըղովրդին բարի երազ դառար»՝ մեղմ անձրև էր դառնում ու ցողվում սրտիս, թոքերիս, երակներիս, դեմքիս, կախվում կոպերիցս…
Ու զարմիկս գուցե դեռ չի հասկանում, թե հոպարի աչքերն ինչու են թաց, ախր իրեն հաճախ եմ ասում, որ «…մենակ աղջկերքն են լաց ըլըմ»…

Մի առակի պատմություն

Թողնել մեկնաբանություն


Հարևան երկիր հյուր գնացած ընկերս զանգեց, ասաց, որ շատ կարևոր բան է բերել։ Խոսքն ինչ-որ փաստաթղթի էր վերաբերում, ինչ որ կարևոր դեպքի նկարագրության, որ մեզ հասել է որպես առակ՝ դաժան ու բռնակալ թագավորի համար աղոթող պառավի մասին։ Երբ վերջապես ստացա այս պատումը, երկար ժամանակ չէի ցանկանում աչքերիս հավատալ։ Նորից ու նորից վերընթերցում, համադրում էի փաստերը, դեպքերը, ժամանակաշրջանը… Ամեն ինչ համընկնում էր…
Պատմությունը կցված էր կարճլիկ մի զեկույցի, որը կներկայացնեմ որպես վերջաբան։
Բնօրինակի լեզուն բավական բարդ ու բարբառային էր, ուստի՝ ուղղակի վերաշարադրում եմ առավել մատչելի դարձնելու համար։

Էս պատմությունը ես գիտեմ, քանի որ ջորով ջաղացից տուն գալիս տեսա երկու ընկերներիս, որոնց մեռած էի համարում։ Նրանց պիտի որ թագավորը կախած լիներ։ Ախր ժամանակին ես էլ նրանց խմբից էի, նրանց պես ըմբոստ…
Հետո միտք արեցի, հիշեցի, թե ում երբ են սպանել, ով ինչ էր ասում, ու հետո ինչ սկսեց ասել… Հասկացա, որ ում էլ պատմեմ՝ ինձ խենթի տեղ կդնի… Եկա մեր գրաճանաչ աբեղայի մոտ, ամեն ինչ պատմեցի, որ գրի առնի։ Գրեց պատմությունս, ու քանի որ թագավորի գրագրության հետ գործ ունեցած մարդ էր՝ մի քանի բան էլ ինքը հիշեց, ավելացրեց։ Մութ բաներ կային, որ լուսավորվեցին, ամեն ինչ պարզ եղավ։ Մեկ-մեկու լրացնելով ստացանք էս պատմությունը։
Թուղթը կպահեմ ծոցումս։ Որդիներիս օսյաթ եմ անելու, որ հորից-որդի փոխանցեն էս թուղթը, մինչև ամեն ինչ ջրի երես դուրս գա։

Ու եթե կարդում ես էս թուղթը, ուրեմն իմացիր, որ մեր հարևան երկիրը մեզ գրավեց: Հարևան թագավորը շատ դաժան մարդ էր, մեր ժողովրդի մի մասին քշեց գերության, իսկ մնացածների վրա անտանելի հարկեր դրեց։
Բայց մեր ժողովուրդը խիստ ազատասեր էր, թագավորը չգիտեր՝ ոնց հնազանդեցներ։ Ըմբոստները մե՛կ պարեկախբերի, մե՛կ հարկահանների, մե՛կ էլ իշխանների կամ հենց թագավորի վրա էին հարձակվում… Թագավորը չգիտեր ինչ անի, ըմբոստությունը ոնց վերացնի։ Սովորականից շատ ավելի մեծ պահակազորով էր դուրս գալիս, բայց մահափորձերը չէին դադարում։ Դրանցից մեկին զոհ գնաց թագավորի հայրը, որ մերոնց հանդեպ ավելի մեղմ վերաբերմունք ուներ, քան ինքը՝ թագավորը, չնայած հայրն էլ մի բան չէր…
Արքան կանչել էր խորհրդականներին, որ միտք անեն ու մի հնար գտնեն։ Բազմաթիվ առաջարկներ են եղել (աբեղան հիշեց), բայց առաջարկված բոլոր միջոցները թագավորն արդեն փորձել էր ու դրանք չէին օգնել։ Այդ ժամանակ մի խորհրդական ասել է.
– Թագավորն ապրած կենա, հարկավոր է դրանց ըմբոստության գաղտնիքը գտնել, իսկ այդ գաղտնիքը իրենց հերոսների մասին պատմող լեգենդներն ու պատմություններն են, որոնք նորանոր ըմբոստներ են ծնում։ Հարկավոր է արգելել իրենց լեզվով խոսելը, գրել-կարդալը, հարկավոր է այրել իրենց լեզվով բոլոր մատյանները…
Հաջորդ օրն արքայական հրովարտակ գրվեց, թե՝ փողոցում մեր լեզվով խոսողի լեզուն կտրելու են, մեր լեզվով գրողի ձեռքը կտրելու են, որ երեկոյան մեծ խարույկի մեջ մեր գրքերն այրելու են, ու եթե մեկի տանը մեր լեզվով գիրք գտնեն՝ ընտանիքի անդամներին սպանելու են…
Բայց մեկ է, ոչ մի բան չօգնեց. գրքերը գաղտնի տարածվում էին, տանը շշուկով խոսում էին ու լեգենդներ պատմում հների ու նորերի մասին, իսկ մահափորձերն ավելի հաճախ ու ավելի հնարամիտ էին դառնում։
Թագավորը նորից հավաքեց իր խորհրդականներին.
– Հ՛ը, բա հիմի՞ ինչ անենք…
– Թագավորն ապրած կենա,- ասել էր նույն խորհրդականը,- ես գիտեմ։ Երեկ երեկոյան գիրք պահելու և քո դեմ մահափորձ կազմակերպելու մեղադրանքով մի երիտասարդ է ձերբակալվել։ Ասում են ըմբոստների գլխավորներից է։ Նրան այսօր դատելու ենք ու պիտի կախաղան հանենք։ Այդ տղայի մայրը շատ հայտնի հեքիմ է, շատ հարգված կին, բայց նա մայր է… Նրա օգնությամբ ամեն ինչ կանենք, նրան բերել տուր…

Պառավին տարել էին արքայի մոտ։ Արքան ասել էր.
– Պառավ, եթե ուզում ես որդուդ փրկել, մնացած ամբողջ կյանքդ պիտի աղոթես, որ ես երկար կյանք ունենամ։
– Չի լինի,- ասել էր պառավը,- քեզ միշտ անիծել եմ ու հիմա էլ անիծում եմ։ Նույնիսկ որդուս փրկելու համար չեմ կարող ինձ ստիպել, որ քեզ համար աղոթեմ, նա ի՛մ տղան է, որ իմացավ քեզ համար աղոթելու գնով եմ իրեն փրկել՝ նախ ինձ կսպանի, հետո՝ իրեն, եթե քեզ չկարողացավ։
– Էդ մասին արդեն մտածել ենք, տղայիդ ընդմիշտ կվտարենք քաղաքից, կեղծ փախուստ կկազմակերպենք։ Ականջին էլ լուր կհասցնենք, որ քեզ ստրկության ենք վաճառել։ Կգնա քեզ փնտրելու։ Ողջ կմնաք, ինքն էլ, դու էլ…
– Չի՛ լինի,- ասաց պառավը,- համ էլ դրանից քեզ ի՞նչ օգուտ, քեզ համար որ աղոթեցի՝ պատիվս գետնով կտամ, իմ ժողովուրդն էլ ինձ չի հավատա։
– Էդ էլ է մտածած,- ասաց թագավորը,- կասես աղոթում եմ, որ հանկարծ չմեռնի, թե չէ սրա հորն անիծեցի՝ մեռավ, բայց որդին հորից վատը դուրս եկավ, սա որ մեռավ՝ սրա տղան էլ ավելի վատն է լինելու… Դրա համար էլ աղոթում եմ, որ չմեռնի։ Համ էլ ձեռի հետ մի երկու ուրախ օր էլ կտեսնենք… Իսկ որպիսզի քեզ հավատան՝ լուրեր ենք տարածել, թե հորս քո անեծքն է սպանել, ոչ թե որդուդ կազմակերպած դավադրությունը։ Ամբողջ քաղաքն արդեն էդ մասին խոսում է, իսկ ով հորս մահվան մասին ճշմարտությունը գիտեր՝ արդեն մեռած է… Եթե դու չհամաձայնվես, ապա քո նմանակին կճարենք, քո փոխարեն ինքը կսկսի աղոթել, իսկ որպիսզի այդ կեղծիքն էլ չբացահայտվի՝ որդուցդ բացի բարեկամներիդ ու հարևաններիդ էլ կսպանենք…

Աբեղայի ասելով էդպես է եղել, ու էնպես են կազմակերպել, որ պառավի առյուծասիրտ, անվախ որդին իր նման ջահել մի ըմբոստի հետ բանտից փախել էր։ Ճանապարհին տղան ասել էր, որ պիտի մորը տեսնի, բայց ընկերն ասել էր, որ տղայի մորը ստրկության են վաճառել, հարկավոր է նրան գտնել, ազատել։ Հետո նոր կգան ու վրեժ կառնեն։
Շրջեցին ամբողջ երկիրը։ Տղան մորը գտնելու հույսը գրեթե կորցրել էր, ոչ ոք ոչինչ չէր լսել… Վրեժի ծարավով լեցուն՝ կամաց-կամաց վերադառնում էին հարազատ քաղաք, իրենց ասլան ընկերներին գտնելու, ատելի թագավորի վերջը տալու։ Նրանք շրջել էին ողջ երկրում, գիտեին, որ թագավորին չեն սիրում ոչ միայն իրենք, այլև մյուս հպատակները։ Վարձկան զինվորները հեռանում էին արքայական բանակից, մի քիչ էլ՝ ու ատելի թագավորի վերջը կտային։ Հարկավոր էր ոտքի ելնել…
Մոտեցել էին հարազատ քաղաքին, բայց քաղաքամերձ անտառներում ըմբոստ տղաների ոչ մի խումբ չէին գտել։ Հետո տեսել էին, որ հեռվից գալիս եմ։

Ջորին բարձած՝ գալիս էի ջրաղացից։ Նրան տեսնելով զարմացա, կարծում էի վաղուց մեռած է։ Հեռվից տեսել էի, որ երկուսով են, բայց որ մոտեցա՝ տեսա մենակ է։ Ընկերն ասել էր՝ «ես իջնեմ աղբյուրը, ջրի»։
– Բարև, եղբայր,- ասաց,- լավ է, որ քաղաքում հանգստություն է տիրում, բայց իսկական հանգստություն կլինի միայն այն ժամանակ, երբ էս հրեշ-արքայի վեջը տանք ու ազատագրվենք, ինչի՞ եք հանգիստ նստել, բա ձեր մեջ նամուս-պատիվ չկա՞… Հիմա թագավորի վերջը տալու համար շատ լավ ժամանակ է, սրա վերջը պիտի տանք, սրա զորքը քշենք ու նոր հանգիստ խղճով կապրենք մեր ազատ քաղաքում…
– Ինձ ինչո՞ւմ ես մեղադրում,- ասացի,- այս թագավորը որ մեռավ՝ սրա որդին է գալու, մեր օրն ավելի է սևանալու… Հազիվ մի երկու խաղաղ օր ենք տեսնում։ Ճիշտ է ծանր է այդքան հարկ տալը, գլուխ խոնարհելն ու վիրավորանքներ կուլ տալը, բայց դե… Հրեն, մերդ օրնիբուն աղոթում է, որ էս արքան երկար կյանք ունենա ու սրա որդին գահին չնստի…
– Մե՞րս,- ապշեց,- բայց ինձ ասացին, որ նրան գերության են վաճառել։
– Գնա, ձեր տուն, քո աչքով տես,- ասացի ու արագ հեռացա։

Աղբյուրից ընկերը ետ էր եկել թագավորի պահակախմբի հետ (էս էլ աբեղան պատմեց)։ Տղային բռնել էին։ Ծածուկ, որ հանկարծ ոչ ոք չտեսնի, տարել էին թագավորի մոտ։
Պառավին էլ էին բերել արքայի մոտ։ Արքան քահ-քահ ծիծաղելով ասել էր.
– Քո «աղոթքի»  պատմությունը առակ է դարձել, քո շնորհիվ, պառավ, քո ժողովրդին ծնկի բերեցի, նրանք այլևս ստրուկ են, քանի որ մտածում են այնպես, ինչպես ես եմ ուզում, մտածում են, որ ամեն դիպքում իրենք իրենց մեջ արքա չունեն, պիտի իմ զարմից լինի… Իսկ ձեր արքան կարող էր հենց քո տղան լինել… Այլևս ոչ դու ես պետք, ոչ քո աղոթքը։
– Անիծյալ լինես,- մռմռացել էր պառավը,- որդիս ազատ է, դեռ կգա։
Թագավորը նշան էր արել ու պառավի շղթայված որդուն ներս էին բերել։
– Միթե կարծում էիր, որ տղայիդ իսկապես կենդանի էինք թողնելու և ինձ զրկելու էի քո աչքի առաջ նրան սպանելու հաճույքից, ինչպես ինքն իմ աչքի առաջ հորս սպանեց— ասաց թագավորը,- այս ամբողջ ընթացքում որդուդ ընկերոջ միջոցով իմացել եմ, թե ո՞ւր է նա, ի՞նչ է անում… Մի քանի ոսկի էի տալիս ընկերոջ ընտանիքին… Հա, ասեմ, որ շատ չտխրես. երեկ գիշեր էդ ընկերոջն ու իր ընտանիքն արդեն մորթել եմ, քանի որ իրենց գործն արել պրծել են, ինձ ավելորդ աչքեր ու ականջներ պետք չեն… Էն ժամանակ, երբ քո ժողովուրդը խիստ ըմբոստ էր, թե՛ քեզ, թե՛ որդուդ սպանելը քո ժողովրդին ավելի կկատաղեցներ, բայց հիմա այդ հարցն արդեն լուծված է, կարևորն այն է, որ այս պատմությունից մնա միայն առակի չափ այն մասը, որն ինձ է պետք, այն մասը, որտեղ աղոթում ես, որ դաժան թագավորը չմեռնի ու նրա առավել դաժան որդին գահ չբարձրանա…
– Անիծյալ լինես,- մրմռաց պառավը,- անիծյալ լինես…

Որպես վերջաբան վերաշարադրեմ այն զեկույցը, որին կցված էր այս պատմությունը.
«Արևների Արև Արքա, իմ Տիրակալ,
Ձեր հրամանով կփորձեմ ոչ միայն հիշողությամբ վերականգնել գրածս պատմությունը, այլև նկարագրել այդ մարդուն։
Բավական խելացի էր, գյուղացու համար՝ բավական տրամաբանող։ Ասացի, որ վախենալու բան չունի։ Ես փորձում էի իմանալ, թե ինչ գիտի այդ մարդը և նրանից բացի՝ է՞լ ով գիտի… Որպիսզի չկասկածի՝ պատմությունը միայն մեկ օրինակից գրեցի, ասացի, որ թուղթն իմ մոտ չեմ պահի՝ «փորձանքի բուն է»…
Բայց հանդգնում եմ ենթադրել, որ նրան հաջողվել է փախչել երկրից, հակառակ դեպքում գրածս թղթի բովանդակությունը հիշողությամբ վերականգնելու հրաման չէի ստանա։
Մի դիտարկում ուզում եմ անպայման անել. այս պատմությունը գրեթե ոչ ոք չգիտի, իսկ Ձեր բարօրության համար աղոթող պառավի մասին առակը շատ կարճ ու խոսուն է, շատ արագ էլ տարածվում է։ Լուրեր կան, թե արդեն բազմաթիվ պառավներ պնդում են, որ իրենք հենց ա՛յն պառավն են, թեև մենք լավ գիտենք, որ նա մեռած է։
Բայց այս պատմության ջրի երես դուրս գալը շատ վտանգավոր է, ինչպես վտանգավոր են բոլոր էն լեգենդները, որ մինչ օրս բերնե-բերան փոխանցում են աշուղները, ուստի ցանկալի է գտնել ոչ միայն փախած այդ գյուղացուն, այլև շարունակել կամաց-կամաց նրանց միջից ջնջել իրենց լեզուն ու հիշողությունը, որով փոխանցվում են այդ լեգենդները»։

 

Ընտրություն

Մեկնաբանություններ (5)


Դեռ շատ երիտասարդ  էր, նոր էր ավարտել, բայց նրան արդեն իսկ համարում էին լավագույն մասնագետներից մեկը։ Տեսակով էլ էր տարբեր։ Էստեղ-էնտեղից իմանում էր, որ կոլեգաները «վերցնում են», բայց ինքը դա չէր անի, ինքն էլ չունևոր ընտանիքից էր սերում, գիտեր, ոնց է ռամիկ մարդուն փողը տրվում…
Տեսակի կռիվ էր, իր տեսակին պիտի վտարեին հիվանդանոցից, որ մնացածները հանգիստ շունչ քաշեին, որ վտանգի զգացողություն չունենային, ախր սպիտակ ագռավի պես մենակ ինքն էր, որ «ո՛չ ուտում էր, ո՛չ ուտվում»…
Պարզ չէ, թէ ինչպես իրեն շատ սիրող «կոլեգաները» դասավորեցին, բայց վիրահատության ժամանակ շրջվել ու հանկարծ տեսել էր, որ ոչ «կոլեգաներն» են կողքին, ոչ էլ անհրաժեշտ քանակությամբ վիրաբուժական գործիքներ ու պարագաներ կան։ Վիրահատական սեղանին հիվանդը մահացավ…

Նոր քաղաքում նրան սիրեցին շատ ավելի, քան հարազատ քաղաքում. փոքր քաղաք էր, լուրերն արագ էին տարածվում, համ էլ էդ կարգի վիրաբույժ էստեղ երբեք չէր եղել…
Մի անգամ վիրահատությունից հետո, հիվանդանոցի բակում, իր մեքենան՝ հին «կոպեկը»՝ 01 «Ժիգուլին», լվացած գտավ։ Բաքը բենզինով լիցքն էր։ Հիվանդատերն ասաց. «Այ դոկտոր ջան, այ քյո մատաղ, ախր գոնե մի պուճուր «շնորհակալություն» էլ չես վեր ունըմ, բա մենք էլ մարդ ենք չէ՞, գոնե էսպես»…
Մեքենան երբեք չէր կողպում, բանալիները միշտ մեքենայի վրա էին, «գարաժում» լիքը «խլամ» էր կուտակվել, ողջ քաղաքը ճանաչում էր «դոկտորի» մեքենան… Շուկայում  փող չէին վերցնում, կինը ոչ մուրաբա էր փակում, ոչ կոմպոտ, երբ գար՝ տանը հիվանդատեր հյուրեր ուներ… Առանձնատնով զբաղվելու ժամանակ չէր մնում, բայց ոնց որ թե կինը դժգոհ չէր։ Մի օր էլ տուն եկավ ու զարմացավ. բակում քար էր թափված, չորս շարք բարձրացած պատի վրա՝ իրեն լայն ժպտացող վարպետն էր. «Քեզ իմ թոռի կյանքով եմ պարտական, մի սենյակն ի՞նչ է, որ չպատենք, «դոկտոր» ջան»…
Ամառանոցային քաղաք էր, կռիվներ հաճախ էին պատահում, բայց նրա «էշին չոշ ասողը» շատ խիստ փոշմանում էր…. Նա քաղաքի «դոկտորն» էր, նրա թիկունքին ողջ քաղաքն էր՝ «ճշտի» տղերիքից մինչև ոստիկանապետ…
Իսկ մեքենան… Ավանդույթի նման մի բան էր դարձել. տանում էին լվանում, լիցքավորում, ու բերում կանգնացնում հիվանդանոցի բակում։ Մի անգամ լրիվ անեկդոտանման ստացվեց. մեքենան տեսել էին մի ուրիշ քաղաքում, սովորության նման` բանալիները չհանած… Տարել էին լվացել, լիցքավորել և ուղարկել հարազատ քաղաքի հիվանդանոցի բակ, իսկ իրենք տաքսու մեջ նստած սպասել էին բժշկին, որ սկզբում ռեստորան տանեն ու նոր միայն՝ հարազատ քաղաք…
Ընկերոջս նա է վիրահատել։ Անսահման գորովանքով է հիշում, ասում է. «Միակ բանը, որ վերցրեց՝ այն ժամանակ «դեֆիցիտ» համարվող կինոխցիկն էր. դեպքեր կային, որ հիվանդին վիրահատելուց առաջ և հետո պիտի տեսագրեր… Գիտնական բժիշկ էր»… Ու գորովանքից զատ ցավի ելևէջներ էլ լսեցի…

Հիմա նա ուրիշ՝ շատ թանկարժեք մեքենա է առել, քանի որ հինը՝ «կոպեկը»՝ 01 «Ժիգուլին», երկու անգամ այրել են, մի անգամ պայթեցնելու փորձ արել։ Բավական փող ծախսեց, որ առանձնատան շուրջ քարե բարձր պարիսպ կապի, մետաղյա դարբասներ դրեց, որ տանն ու տնեցիներին վնասելու փորձերը չկրկնվեն։ Մի քանի անգամ ծեծ է կերել, շատ դաժան ծեծ, բայց ալարկոտ, ոչինչ չանող, դժկամ ոստիկաններից բացի՝ թիկունքին ուրիշ կանգնող չեղավ, էն էլ հո իրոք «թիկունքին կանգնել» չէր՝ պարտականություն…
Ինքը լավ գիտեր, թե ոնց է ռամիկին փողը տրվում, մանավանդ գործակարոտ, օլիգարխիկ ճահճում թաղված երկրում, բայց…
Հիվանդատերն աղքատ մարդ էր, «պահանջվող» գումարը չէր կարողացել ժամանակին հավաքել։ Վիրահատության սպասող հիվանդը մահացել էր…

«Աբսոլյուտ»

Մեկնաբանություններ (12)


«ԱԲՍՈԼՅՈւՏ»

Նազելի մորաքրոջ հոգեհացը մի տեսակ խնջույքի, հպարտության ցույցի վերածվեց։ Այդպիսի նամուսի, սրբակենցաղ վարքի տեր կնոջ հիշատակը պիտի հարգվեր միայն լավագույն՝ «Աբսոլյուտ» օղիով և միայն՝ հոտընկայս, խորին ակնածանքով, քանի որ հոգեհացի սեղանի մոտ հայտնված եզակիները՝ նրա հարազատ-բարեկամները, հարևաններն ու մտերիմ հաստափոր-հաստավիզ ծանոթները, դեռ շատ «հացուպանիր» պիտի ուտեին նրան հասնելու համար։ Հիմա նրանք հարմար առիթով  հարմար տեղում էին և ջանք ու եռանդ չէին խնայում… Բայց Նազելու կերած «հացուպանրից» չէր, որ ճաշակում էին, այդպիսի «հացուպանիր» մարսելու համար հարկավոր էր Նազելի լինել, որին ջահել ժամանակ սիրահարվում էին գրեթե բոլորը, այդ թվում՝ եղբայրների ընկերները, որոնցից մի քանիսը նույն եղբայրներից ծեծ կերան («….արա, դու մեր տուն մաքուր մտքով չես մտել…»), ու նրանք Նազելուց հույսներն իսպառ կտրած՝ ուրիշ կողակիցներ գտան։ Ձեռի հետ Նազելին էլ էր ծեծ ուտում, քանի որ ըստ եղբայրների՝ «տոն էր տվել»…
Նազելուն մնում էր սպասել երջանիկ այն պահին, երբ լիովին օտար մեկը կսիրահարվեր իրեն, բայց դա գրեթե բացառված էր, քանի որ տանից դուրս էր գալիս այնպիսի փեշավոր և շալվարավոր «կանվոյի» ուղեկցությամբ, որ Նազելուն ուղղված ցանկացած հայացք մինչև հասցեատիրոջը հասնելը մի քանի անգամ «սկան» էր արվում ու «ֆիլտրվում» էր։ Մի քանի այդպիսի հայացքների տերերի հետ Նազելին էլ սրբակենցաղության իր բաժին դասերն առավ թե՛ մորից ու մորքուր-հորքուրներից, թե՛ եղբայրներից…
Սիրահարվող ու սիրածների հետ առանց հարազատների համաձայնության փախչող հարևան «պոռնիկ-դուսընկածների» արգահատելի վարքը անընդհատ հարևան–բարեկամի քննարկման նյութն էր, ու որպես կանոն վերջանում էր մեծ եղբոր մի եզրակացությամբ. «Քառասուն օր ա, ախպեր, կչլեն՝ հետ կբերեն»։ Ու միշտ մի տեսակ ախորժակով ու սպասումով էր ասում…
Հետո…
Հետո սեփական զավակների տեղ նամուսը բարուրած Նազելի մորաքույրը իմանում էր, որ մինչ ինքը եղբորորդիների գոզահոտ շորուփալասն էր լվանում, մինչ նրանց դասերն էր սովորեցնում ու բանակից եկած նրանց նամակներին էր պատասխանում, հարևան «պոռնիկ-դուսընկած» աղջիկներն արդեն թոռնատեր են դառել, ու սպասում էր, թե երբ է էդ «քառասուն օրն» անցնելու, ու գալու այն օրերը, որոնց այդքան ախորժակով սպասում էր մեծ եղբայրը, որին քաղաքից երեք ամսով փախցնելով՝ հազիվ պրծացրին, քանի որ կապվել էր ընկերոջ կնոջ հետ։ Բայց եղբայրը հո մեղք չուներ, նա թասիբ նամուս հասկացող մարդ էր, ինքը չլիներ՝ ընկերոջ կինը մեկ ուրիշի էր գտնելու՝ «պոռնիկը՝ պոռնիկ ա, քառասուն օր ա…»։
Նամուս-թասիբի հարցերում մեծ եղբորից պակաս նախանձախնդիր չէր նաև կրտսեր եղբայրը, որ ուտող-խմող-գիտնական մարդ էր՝ դասախոս։ Նրան նախանձողները շատ-շատ էին, «կոլեգաները» ինստիտուտում չէին սիրում, չէին շփվում, միայն՝ բարև-բարլուս։ Դրա համար էլ սկսեցին զրպարտել, թե ուսանողուհիներին բան-ման է առաջարկում՝ քննություն դնելու դիմաց։ Կասկածներն ի վերջո փարատվեցին։  Ընտանեկան կռիվներից մեկի ժամանակ զարմուհին դա բացեիբաց ասաց։ Դա այն օրն էր, երբ պատիվ-նամուսի հողի վրա տունը կռիվ ընկավ. ամուսնանալու երկրորդ օրը զարմուհուն հետ ուղարկեցին հորանց. էլի նամուսի գծով… Էստեղ էր, որ ամեն ինչ պարզվեց. զարմուհին ինքն էլ նման կերպ քննություններ էր ստացել հորեղբոր «կոլեգաներից»։ Դե արի ու հավատա։ Չէ, հավատալու բան չէր, հորեղբորը ջգրելու համար էր ասված… Բայց հորեղբայրը խեղճացավ, ասաց՝ «նամուսովները չէին համաձայնվում… ընդամենը մի երկուսն են եղել…»… Չէ՛, էդ ամոթը տանից հանելու չէր, էդ խոսակցությունների թարգը տալ էր պետք, թե չէ տան պատերից դուրս կգար. նամուսի հարց կար, հասարակություն կար… Դեռ լավ է, որ էդ երեք օրվա խնամիների հետ պայամանվորվել էին ոչ թե հարսանիք անել (անելիս պիտի նամուսով արվեր, ճոխ՝ լիմուզինով, եկեղեցով, լավագույն ռեստորանում, որ ամբողջ կյանքում հիշեն…), այլ ջահելներին ճամփորդության ուղարկել։
Հետ բերելուց մի քանի շաբաթ անց լուրեր տարածեցին, թե զարմուհին մեկնում է արտասահման՝ Հայտնի Համալսարանում ուսանելու… Որոշ ժամանակ անց մեծ եղբայրն ասաց, որ ժամանկն է, ու լուրեր տարածեցին, թե այնտեղ նրան սիրահարվել է շատ հարուստ մի արտասահմանցի։ Ամուսնացել է։
Չէ՛, իսկապես, մեծ ծախսերի ու ջանքերի գնով ուղարկել էին։ Աշխատում է, ինչ-որ տեղ բան-ման է լվանում… Իսկապես ամուսնացել էր։ Բայց փախստական մի հայաստանցու հետ: Էնտեղ ձեռի հետ բան-ման թռցնելով ապրում է, որպես Հայաստանում հալածված փոքրամասնության կարկառուն ներկայացուցիչ՝ ոչ այն է քաղաքական, ոչ այն է սեռական… Բայց այդ մասին միայն ընտանիքը գիտի… Նամուս կա, թասիբ կա, ի՞նչ կասեն…
Հետո…
Հետո Նազելի մորաքրոջ թաղումը վերածվեց խնջույքի, սրբակենցաղության յուրատեսակ ցույցի։ Ոչ՝ վիշտ, ոչ՝ ափսոսանք… Չկար այն տղամարդը, որի սիրտը պիտի կտոր-կտոր լիներ՝ հիշելով նրա ջերմությունը, չկար այն զավակը, որ հետագա ամբողջ կյանքում պիտի մրմռար՝ երազելով, որ մոր չլինելիք թոռնուհին բնավորությամբ տատին նմանվի… Չկար այն մարմինը, որի մեջ պիտի վերաբնակվեին Նազելու պարկեշտությունն ու սերը…
Նազելի մորաքրոջ անկրկնելի նամուսը վեջնականապես լքում էր ընտանիքը, քաղաքը, երկիրը, քանի որ ժառանգորդները խեղդվել էին ոչ այն է Նազելու այրակարոտ սավանի ծալքերում, ոչ այն է եղբորորդիների գոզահոտ շորերում… Նազելի մորաքրոջ նամուսը սեղանի վրայի շշերին փակցված թղթերն էին, որոնց վրա գրված էր «Աբսոլյուտ»։ Դատարկվելուց ու սեղանից վերցվելուց հետո դրանք արագ անհետանալու էին, որ հանկարծ կեղծված լինելու գաղտնիքը չբացվի։

Պատմավածք, որ կարևոր է ինձ համար…

Թողնել մեկնաբանություն


Այստեղ շատ կարևոր մի պատմվածք ունեմ, որ մասին հետս շատ են վիճել…

Բայց չեմ պատրաստվում ոչ մի բառ փոխել, թեև ընկերներս անընդհատ դա են պահանջում…

%d bloggers like this: