Անդրեյ Բիտով «Սանդուղք»

Մեկնաբանություններ (2)


Հայ ընթերցողն անշուշտ լավ գիտի «Պուշկինյան տան», «Հայաստանի դասերի» ու բազմաթիվ այլ հանրահայտ երկերի հեղինակ, Հրանտ Մաթևոսյանի ընկեր, արձակագիր Անդրեյ Բիոտվին։ Բայց բանաստեղծ Անդրեյ Բիտովին շատ քչերը գիտեն թե՛ Հայաստանում, թե՛ իր հայրենիքում՝ Ռուսաստանում։
Ինքը Բիտովն իրեն բանաստեղծ չի համարում, բայց բանաստղծական մի փոքրիկ գրքույկ ունի՝ «Ծառը»։ Իր ձևակերպմամբ՝ «ոգու պոեզիայի» այս նմուշները հոգու նախավարժանքներ են լուրջ ու կարևոր գործից՝ արձակից առաջ։
Վերջերս Երևանում հայերեն թարգմանությամբ լույս տեսավ այդ գրքույկը… Զգացի, որ եթե ոչ ամբողջ գիրքը, ապա գոնե ամենագեղեցիկ ու հզոր բանաստեղծությունը՝ «Սանդուխքը», պիտի նորից թարգմանել (բնօրինակը ցանցում գտնելու դեպքում կտեղադրեմ թարգմանության կողքին)։

Գևորգ Գիլանց

Անդրեյ Բիտով
Սանդուղք

Ճամփա հարթեցի առ Աստված։
Հավանաբար դժվար տրված
ու գրեթե շեմ հասնող ուղիս
երկար էր խիստ։
Բայց ավարտի համար էստեղ
աստիճանները մեծ են, նեղ,
ուրվագծերն աղոտ են, շեղ…
պառկեցի հոգնած։

Շունչ առա։ Աստիճաններին
շարքով հարազատ ստվերներ են՝
անմարմին, դատարկավուն են…
թափանցող թունել…
Հանելո՞ւկ է, էս ինչո՞ւ է
ձախում՝ պապս, տատս՝ աջում,
պապ ու տատս ջո՞կ…
Բայց էս ի՞նչ է, այ քեզ թնջուկ.
ձախում՝ քեռիս, մորքուրն՝ աջում,
ու ինձ են կանչում…

— Ողջույն, հարազատս, ասա,
էս ի՞նչ կրքեր են ու սարսափ,
էս ինչո՞ւ եք միայն մասամբ,
ու ի՞նչ եք այստեղ…

— Մի քիչ աշխույժ վերև արի,
բարձրացիր, արա՛գ ավելի,
դե շուտ, արի՛, գրկախառնվի՛ր,
հասցրո՛ւ։

— Ես չե՛մ պառկել ծուլությունից,
աստիճանները շատ են մեծ,
շատ է փչում էս թունելից…
Դրախտը չէ…

— Էլ ոչնչից մի վախեցիր,
և էլ մի անհանգստացիր,
կամաց-կամաց ընտելացիր,
հանգրվան է սա։

— Տարօրինակ եղանակ է,
տարվա էս ի՞նչ եղանակ է,
Ինչ դաժան է՝ անբնություն՝
ո՛չ երգ, ո՛չ թռչուն…

— Առ հավերժը անցում չկա,
երգերը երգված են, չկան
խավար չկա ու լույս չկա…
— Դժո՞խքն է սա։

— Լույս չկա, բայց խավար էլ չիք,
չկա հարստություն, կարիք,
չկա ազատություն ու բանտ…
— Կներեք…
Դեռ տեղում են իմ ոտքերը,
դեռ ճերմակ են իմ ձեռքերը,
դեռ ապրելուց ես չեմ հոգնել,
հաշվի առնեիք…

— Մի քիչ շատ չէ՞ քո ուզածը,
փնտրեցի՞ր ճամփան առ Աստված,
գտե՛լ ես ճամփան առ Աստված,
էլ ի՞նչ ես ուզում…

— Առ Աստվա՜ծ… ախր փնտրում էի՝
լոկ մինչև շեմ…
օգնող՝ վսեմ…
ոչ թե հենց Իր մոտ։
Աստծո մոտ՝ ո՛չ էս իմաստով,
այլ էն, որ էս արահետը…
Չափից ավել խիստ մի դատեք,
խելքիս բանը չէ…

— Ողջի նման անբարիշտ ես,
ուժդ տեղն է՝ խելքն ինչի՞դ է…-
դրախտը չէ՝ դժոխք էլ չէ,
համարյա թե չէ…
ոչ դրախտ է, ոչ էլ դժոխք,
ոչ խոնավ է, ու ոչ էլ չոր,
ընդամենը՝ պարտքերի հոր.
վճարի՛ր…

— Էստեղ բաժին չունեմ պարտքի,
էս մահճի մեջ ես չեմ պառկի,
ճամփաս պիտի շարունակեմ…
Քարացա։

Էլ ուժ չկա ետ դառնալու,
ետ նայելու,
ետ շրջվելու
ուժ չկա…

Կյանքի ուժն ուրեմն ինձ էլ
հացրել է արդեն հնձել,
երևի ոգիս է պրծել,
սպասում են ինձ…

Եվ աստիճանները թեք չեն,
ստվերները թափանցիկ չեն,
ու ոտքերս իրենք իրենց
տանում են վերև…

Իրոք երևի առ Աստված
ճամփան բարդ է, թանկ չափազանց,
երկար է չափից ավելի…
Տե՛ր Աստված, ների՛ր։

Ուրեմն իմ ժամանակն է,
ուրեմն նավս մեկնել է,
ուրեմն նավս եկել է…
Ներս թող, Տե՛ր Աստված։

Տերն ասաց՝ քո՛ տրտմությունն է…
ու ասաց՝ վերջներդ նույնն է…
ու ասաց՝ սկզբում բոլորն էլ…
անց կացիր։

Advertisements

Մենակ աղջկերքն են լաց ըլըմ…

Թողնել մեկնաբանություն


Պապիս ես գրեթե չեմ հիշում։
Ավելի շուտ հիշում եմ, բայց մի տեսակ` անկապ պատառիկներով։ Ինձ ուղղված նրա գորովալից հայացքը չեմ հիշում՝ երևի փոքր լինելուս պատճառով։ Ամենից շատ հիշում եմ բեղերը։ Թավ բեղեր ուներ ու խռպոտ ձայն… Պապիս՝ ինձ սիրելիս՝ նույնպես չեմ հիշում։ Երևի նրանից էր, որ քեռիներս իմ տարեկիցներն են, մեկը երկու տարով է մեծ, մյուսը՝ վեց ամսով։
Կարդալ շատ է սիրել, չնայած հինգ դասարանի կրթություն է ունեցել։ Տանը կամաց-կամաց գրադարան էր հավաքում, իր ձեռքով գրադարակներ էր սարքում գնված ու գնվելիք գրքերի համար։
Քչախոս էր, բայց սերն ու բարությունը մեջն են ապրել։ Ծառի տակ պառկած վիրավոր զինվորին փրկելիս՝ նա իր լեռներում ծվարած գյուղն ու ապագա աներոջն էր փրկում. խրոխտ հետախույզը տեսել է անխնամ վիրավոր տարեց զինվորին ու զայրացել, որ շարասյունը չի կանգնում։ Ավտոմատը քաշել է շարասյան վրա ու կանգնեցրել։ Հետախույզների հատուկ ջոկատայիններին կարելի է եղել գրեթե ամեն ինչ…
Հետո, գյուղ գալուց հետո միայն, իրենց գյուղի Հմայակ բիձի մեջ պիտի գտներ ծառի տակ պառկած վիրավորին, որին վերցնելու համար սկզբում շարասյունը չէր կանգնել։ Հմայակն ասել է. «Արշո ջան, մի թոխլի ունեմ պահ տված, ոտիդ տակին տի մորթվիլ. կյանքս փրկել ես, ըրեխեքիս ծուռվիզը չես թողել»… Իսկ երեխեքի մեջ գյուղի գեղեցկուհին է եղել՝ Անիչկան…
Մորս մորաքույր Ջեմման՝ տատիս՝ Անիչկայի փոքր քույրը, պապիս ամուսնանալու պատմությունն այլ կերպ է պատմում, ասում է՝ փոքր էի, բայց մեր տան խոսակցությունները հիշում եմ. մերս ասում էր` «Բա հմի Խռատանց գելերին աղջիկ տենք տա՞լ»… Տվել էին ու Արշոն դարձել էր ցեղի ամենասիրված փեսան…
Ինքը բազում փորձություններ տեսած մարդ էր, հինգ դասարանի կրթությամբ՝ «քաղսովետի դեպուտատ», ու էդ քաղխորհրդի նիստերին երբեք չմասնակցած մարդ։ Մերոնց հիշողության մեջ մնացել է Արշալույս պապիս մեդալ-շքանշանների ծանրությունը, նրա խմելն ու բնատուր բարությունը, բայց նաև՝ տեղն էկած տեղը՝ չարանալը։ Ասում են, որ պատերազմի ժամանակ նրա մարտական ընկերն ու հրամանատարը (անգամ ազգանունն էին նշում, բայց ես չեմ հիշում) սպանվել է գերված գերմանացի սպային փոսից դուրս քաշելու ժամանակ։ Սպանողը նույն գերված սպան է եղել՝ վերջին փամփուշտով… Նաև ասում են, որ այդպես էլ գերու կարգավիճակ չստացած սպային դուրս է քաշել պապս, և մարտական ընկերոջ մուռը հանելու մանրամասների փոխարեն, բազմանշանակ ճոճում են գլուխները։
Չէ՛, ես այս պատմությանը այնքան էլ չեմ հավատում, բայց գիտեմ մեկ ուրիշը. խմելու հետ սեր ունեցող պապս երեք քույր է ունեցել, որոնցից մեկի ամուսինը նույնպես խմել է սիրել։ Հերթափոխից հետո, Կիրովականի քիմգործարանի բեռնակիրների բրիգադավար պապս հանդիպում է քրոջ ամուսնուն։ Հրավիրում է խմելու։ Քիչ հետո միլիցիա են կանչում, որ քրոջ ամուսնուն մի կերպ ձեռքից առնեն։ Բայց դե նրան անգամ փողոցի շներն էին լավ ճանաչում, գիտեին, որ Արշոյի հետ գլուխ դնել կարող են «ընտրյալները»։ Կուսշրջկոմի ղեկավարների միջամտությունն է պահանջվել։ Միլիցիայի աշխատակիցներին բան չի ասում։ Փոխարենը բուֆետի աշխատողն է պատմում. «Նստած խմում, ջան-ղուրբան էին ասում, մեկ էլ էն մեկը թե՝ Արշո ջան դու լավն ես, ես քո ցավը տանեմ, համա էն Սուրենի մերը …նեմ, Սուրենը լավը չի, արաղին անուն ա դնում։ Էս խոսքի վրա Արշոն սրան ոտների տակն առավ»…
Իսկ Սուրենը Արշոյի փոքր եղբայրն էր։ Կուսշրջկոմի քատրուղարը տուն է ճամփում պապիս, ու դառնում մյուս պաշտոնյային. «Այս բնավորությամբ՝ ճիշտ է վարվում, որ ղեկավար աշխատանքի անցնելու բոլոր առաջարկները մերժում է, կրակ ու պատիժ կդառնար»… Պապս մերժել է նման բոլոր նախաձեռնությունները, բայց եթե ընդուներ էլ՝ երկար չէր աշխատելու. սուտը տանել չի կարողացել։ Բեռնակիրների բրիգադիր պապս մի քանի անգամ գազազել ու քացով է բացել կոմբինատի տնօրենի դուռը, բայց ճակատային-կոմունիստին չեն հանդգնել դուրս հարվիրել։ Սրա նման կրակուպատիժը քարտուղարի ինչի՞ն էր պետք…
Կրակուպատիժությունն էլ ցեղական է եղել։ Պապիս հայրը՝ Թումազն էլ է կրակուպատիժ եղել, բայց նաև՝ պապիս հակապատկերը։ Պապիս մեջ երևի համատեղվել են իր բարի մոր՝ Արուսյակի բարությունն ու Թումազի կատաղի բարքը, բայց ոչ չարությունը… Թումազն անտանելի չարություն է ունեցել…
Լուսանկարներից մեկում մորս աչքերը շիլ են դուրս եկել։ Քանի դեռ փոքր էինք, ասում էին. «այն ժամանակվա լուսանկարները որակով չեն եղել»։ Միայն վերջերս մորս մորաքույր Ջեմման պատմեց. «Մերդ փոքր էր, իրանք էլ խեղճ էին` մեծ ընտանիք… Պապիդ քույրերն ու տատդ՝ Անիչկեն, շան լափն եփելու ժամանակ լափալյուրի հետ ամանի մեջ երկու հատ կարտոլ էին գցում, հետո թաքուն հանում էին, կլպում ու տալիս մորդ, որ կշտանա, դեռ երեք տարեկան էլ չկար… Ափաշկարա չէին կարա՝ Թումազը պատերազմ կաներ… Էդ գյոռբեգյոռը եկել լափը խառնել ու կարտոլները տեսել էր։ Ասել էին Աիդայի համար է։ Թումազը կատաղել ու ձեռնափետով խփել էր երեխա-մորդ գլխին։ Շլությունն էդտեղից էր։ Բժիշկներն ասել էին՝ բան չկա, թող անցումային շրջանն անցնի` կվիրահատենք…»։ Վիրահատել էին, անցել էր։
Մի տան համար երկու կրակուպատիժը՝ Թումազն ու Արշալույսը՝ շատ կլինեին, պապս գյուղից տեղափոխվել էր Կիրովական։ Կարճ ժամանակ անց Թումազը գնացել էր որդուն ու հարսին տեսության ու Կիրովական քաղաքն այնքան էր դուր եկել, որ գյուղում թողնելով կնոջն ու ընտանիքի մնացած անդամներին՝ մնացել էր քաղաքում…
Թումազն ինքն իրեն շատ սիրող, իր մասին առաջին հերթին հոգացող, միշտ կոկիկ հագնված ու գրեթե ոչ ոքի չվստահող է եղել։ Ամենացեխոտ օրն անգամ նրա կոշիկները փայլել են, ասես ամբողջ կյանքում տրեխ հագած Թումազն ինքը չէր… Տաբատ արդուկելու իր սեփական մեթոդն է ունեցել. քնելիս խնամքով ծալել ու դրել է տախտակե հատակով իր մահճակալի ու ներքնակի միջև։ Ոչ ոքի փող չի վստահել, անգամ եթե տասը րոպե առաջ է թոշակը ստացած եղել, ապա միշտ չքացրել է` «պարտ էի, տվեցի, քիչ առաջ տվի գնաց»… Բայց թե փորձված աղվեսը…՝ գիտեք… Քիմգործարանի այգում մի կին է մոտենում, համոզում թե՝ «դիֆիցիտ ապրանք կա՝ էժան գնով, հրե՜ն էն դուռն ա, մտնում եմ ու դուրս գամ»։ Վերցնում է փողն ու «յոթի շենքի» երկկողմանի ելքով շքամուտքում անհայտանում: Թումազին մինչև ուշ երեկո համոզել են թե՝ «էդ կնիկը քեզ խափել, գնացել ա», բայց ապարդյուն… Արշալույս պապս համոզել է, թե «էդ փողը ես կտամ, մենակ արի տուն գնանք, արդեն ուշ ա», բայց նա համառորեն տուն չի գնացել ասելով՝ «այտա բա ըթավուր սիրուն կնիկը կարա՞ խափի, հրե՜ն, էն պադյեզդը մտավ, էսա կգա»… Հետո մորս ասել է. «Թոշակից ուզըմ էի քեզ փող տամ, համա կորավ գնաց»…
Պապս կրակուպատիժ է եղել, կյանքն էլ իր համար է կրակուպատիժ եղել. ջահել, գեղեցկուհի կինը՝ Անիչկան, մահացել է՝ տասնհինգամյա մորս լիարժեք ծիծաղն ու ժպիտը հետը տանելով։ Ի՜նչ աներ Արշոն, աղջկան մերացու էր պետք, իրեն՝ կին… Ու Սուրեն պապի սիրելի հարս Անիչկային փոխարինեց Աղուն տատիկս։
Պապիս մասին տարբեր պատմություններ շատ կան, սակայն ես մի քիչ այլ բաներ եմ հիշում. հարբած պապս իր խռպոտ ձայնով հայհոյում էր աշխարհին, տատիս, պառկում էր բազմոցին ու հեռուստացույց նայում։ Նա իմ բեղավոր աժդահան էր՝ ամենաքաջը, ամենաուժեղն ու ամենախիստը, բայց այն ժամանակ այդպես էլ չէի հասկանում, թե ինչու «կռիվ-կինոների» ժամանակ (հատկապես, երբ ցույց էին տալիս «Զինվորի հայրը») նա միշտ լաց էր լինում՝ հսկայից իջնելով աղջկա մակարդակի, ախր ինքն էր ասում, որ «…մենակ աղջկերքն են լաց ըլըմ»…
Հետո…
Հետո պիտի գային լոռվա աննման սարերում ծվարած իմ մանկության օրերը՝ հեքիաթի նմանվող հուշերով… Պիտի սարում ընկնեի ձիուց ու ձեռքս կոտրեի, ու պապս իմ լացն ու ցավը թուլացնելու համար «իմ ձիուն»՝ մի քանի ամսական քուռակին, պիտի բռներ, որ հեծնեի, ու ես, մեկ է, պիտի ցավից գալարվելով լացեի, բայց երկու օր անց գիպսապատ ձեռքով անգամ պիտի հրաժարվեի հորս հետ տուն գնալ, պիտի հրաժարվեի սարից իջնել, թեև բոլորն ասացին, որ քուռակին նստել այլևս չի կարելի… Հետո՝ հաջորդիվ եկող օրերը պիտի գային… Պիտի ուղարկեր ջրի՝ ասելով. «Վիրի ախպուրը կգնաս, ընդիան ջուրը համով ա»։ Ես պիտի հոգնեի, ալարեի ու վերի աղբյուրը գնալու տեղը՝ ներքևի աղբյուրից պիտի ջուր տանեի, քանի որ այդ ջրերի համային տարբերությունը չէի զգում, բայց ինքը պիտի ինձ նորից ջրի վազեցներ… Պիտի իր հետ հորթ ման գայինք, ու նա, ձեռնափայտով փորփրելով մի տեսակ անբնական մաշված, տրորված ու այդպես էլ չտրորված խոտածածկը, ասեր.
— Էս մեր գիլի պառկատեղն ա, տենըմ ե՞ս…
— Ո՞նց՝ «մեր», «մեր»-ը ո՞րն ա, բա դու հրացան չունես, բա որ վնա՛ս տա…
— Էս մինն ինձ օգուտ ա,- ասաց քմծիծաղով,- անասունն էլ գիդի, որ ըրիգունն ըստի ա՝ եդա՛նըմ չի, վախտը-վախտին գալիս ա…
Հետո պիտի հյուր տանեինք Միլադային ու նահապետի իր հպարտ հայացքով պիտի նայեր Միլային, ու հյուրընկալի քաղաքավարությամբ լռեր՝ անհաշտ հայցքով չտեսնելու տալով նրա ծխախոտի ծուխը, ու սպասեր այնքան, մինչև ծխախոտն իմ բերանին հայտնվեր ու նահապետին հարիր խստությամբ ատամների արանքից նետեր. «Մի էդ քաքը բեռնիցդ վե՛ գձի»… Հասուն մարդ էի, հազար անգամ իր ներկայությամբ ծխել էի ու ինձ բան չէր ասել… Ու Միլան պիտի առանց խոսքի հասկանար ինչն ինչոց է, ու հաջորդ ծխախոտն իր աչքից հեռու պիտի ծխեինք։ Բայց հաջորդ առավոտյան Միլան (հորս հետ միասին) պապիս կողմից մի բաժակ հոնի օղով պատվվելուն պիտի արժանանար, որն ինձ արդեն չպիտի վերաբերեր, իր «քյուլփաթը» դա պիտի վաստակեր…
Բայց դրանք հետո էին, շա՜տ հետո, իսկ մինչ այդ…
Ամառային մի օր, երբ գյուղում դպրոցական արձակուրդն էինք վայելում, ասացին, որ մեր բոլոր կողմի բարեկամները գյուղ են եկել։ «Պապիդ հըրսանիքն ա,- դառը կատակեց մեկն ու իր իսկ կատակից դառնացած ասաց,- Է՜ Արշո, Արշո… Գեղը՛մ չէր, համա գեղի թասիբն ու պարծանքն էր»…
Հետո երեկոյան մռայլ սեղանի մոտ Սուրեն պապն ասաց մորս. «Աիդա ջան, մընչի հմի ես սարի պես մենձ ախպեր ունեի, դու՝ հեր, ըրեխեքդ՝ պապ։ Հըմի ես էլ մենձ ախպեր չունեմ, բայց դու հեր ունես, ըրեխեքդ՝ պապ»… Ու կամաց-կամաց Սուրեն պապը՝ «Գայլուկ Սուրենը», մի քիչ ավելի խոժոռվեց ու կքեց նաև մեծ եղբոր՝ Արշոյի բեռան տակ…
Ինձ ուղղված նրա գորովալից հայացքը նույնպես չեմ հիշում… Երևի փոքր լինելուս պատճառով, բայց հետո տեսա։ Տեսա այն ժամանակ, երբ սար եկան իր ու Արշոյի ծոռները՝ Արզունիկն ու Աիդան։ Ժենիկ տատի աչքերը թաքուն թրջվեցին։ Նայեց ինձ. «Իսկը տատն ա, ոնց որ մորդ փոքրությունն ըլի,- ապա մեկուսի հուշերին տրվելով՝ շարունակեց,- Արշոն մորդ բերըմ էր գեղը, մոտներս… Հետո Աիդան էր ձեզ բերըմ… Է՜, աշխարհ-աշխարհ, Արշոն չտեսավ, բա Աիդաս է՞լ էս օրը պըտի չտենար, — հանկարծ տեսավ, որ հնգամյա զարմուհիս ուզում է դիմացի լանջը բարձրանալ ու ձայնեց,- Աիդիկ ջան, զգո՛ւյշ, ըտի թեք ա… Այ հարսը, ըրեխուն ուշադիր էղի՝ էն թեքին ընգնի՛ ոչ… Արզունիկ ջան, շանը մոտ մի գնալ, դեմը լափ կա…»։
Հետո մառախլապատ մի օր Լադիկ բիձու խոսքը՝ «Է՜, Սուրեն ջան, գնացիր ու էս ժըղովրդին բարի երազ դառար»՝ մեղմ անձրև էր դառնում ու ցողվում սրտիս, թոքերիս, երակներիս, դեմքիս, կախվում կոպերիցս…
Ու զարմիկս գուցե դեռ չի հասկանում, թե հոպարի աչքերն ինչու են թաց, ախր իրեն հաճախ եմ ասում, որ «…մենակ աղջկերքն են լաց ըլըմ»…

Մի առակի պատմություն

Թողնել մեկնաբանություն


Հարևան երկիր հյուր գնացած ընկերս զանգեց, ասաց, որ շատ կարևոր բան է բերել։ Խոսքն ինչ-որ փաստաթղթի էր վերաբերում, ինչ որ կարևոր դեպքի նկարագրության, որ մեզ հասել է որպես առակ՝ դաժան ու բռնակալ թագավորի համար աղոթող պառավի մասին։ Երբ վերջապես ստացա այս պատումը, երկար ժամանակ չէի ցանկանում աչքերիս հավատալ։ Նորից ու նորից վերընթերցում, համադրում էի փաստերը, դեպքերը, ժամանակաշրջանը… Ամեն ինչ համընկնում էր…
Պատմությունը կցված էր կարճլիկ մի զեկույցի, որը կներկայացնեմ որպես վերջաբան։
Բնօրինակի լեզուն բավական բարդ ու բարբառային էր, ուստի՝ ուղղակի վերաշարադրում եմ առավել մատչելի դարձնելու համար։

Էս պատմությունը ես գիտեմ, քանի որ ջորով ջաղացից տուն գալիս տեսա երկու ընկերներիս, որոնց մեռած էի համարում։ Նրանց պիտի որ թագավորը կախած լիներ։ Ախր ժամանակին ես էլ նրանց խմբից էի, նրանց պես ըմբոստ…
Հետո միտք արեցի, հիշեցի, թե ում երբ են սպանել, ով ինչ էր ասում, ու հետո ինչ սկսեց ասել… Հասկացա, որ ում էլ պատմեմ՝ ինձ խենթի տեղ կդնի… Եկա մեր գրաճանաչ աբեղայի մոտ, ամեն ինչ պատմեցի, որ գրի առնի։ Գրեց պատմությունս, ու քանի որ թագավորի գրագրության հետ գործ ունեցած մարդ էր՝ մի քանի բան էլ ինքը հիշեց, ավելացրեց։ Մութ բաներ կային, որ լուսավորվեցին, ամեն ինչ պարզ եղավ։ Մեկ-մեկու լրացնելով ստացանք էս պատմությունը։
Թուղթը կպահեմ ծոցումս։ Որդիներիս օսյաթ եմ անելու, որ հորից-որդի փոխանցեն էս թուղթը, մինչև ամեն ինչ ջրի երես դուրս գա։

Ու եթե կարդում ես էս թուղթը, ուրեմն իմացիր, որ մեր հարևան երկիրը մեզ գրավեց: Հարևան թագավորը շատ դաժան մարդ էր, մեր ժողովրդի մի մասին քշեց գերության, իսկ մնացածների վրա անտանելի հարկեր դրեց։
Բայց մեր ժողովուրդը խիստ ազատասեր էր, թագավորը չգիտեր՝ ոնց հնազանդեցներ։ Ըմբոստները մե՛կ պարեկախբերի, մե՛կ հարկահանների, մե՛կ էլ իշխանների կամ հենց թագավորի վրա էին հարձակվում… Թագավորը չգիտեր ինչ անի, ըմբոստությունը ոնց վերացնի։ Սովորականից շատ ավելի մեծ պահակազորով էր դուրս գալիս, բայց մահափորձերը չէին դադարում։ Դրանցից մեկին զոհ գնաց թագավորի հայրը, որ մերոնց հանդեպ ավելի մեղմ վերաբերմունք ուներ, քան ինքը՝ թագավորը, չնայած հայրն էլ մի բան չէր…
Արքան կանչել էր խորհրդականներին, որ միտք անեն ու մի հնար գտնեն։ Բազմաթիվ առաջարկներ են եղել (աբեղան հիշեց), բայց առաջարկված բոլոր միջոցները թագավորն արդեն փորձել էր ու դրանք չէին օգնել։ Այդ ժամանակ մի խորհրդական ասել է.
– Թագավորն ապրած կենա, հարկավոր է դրանց ըմբոստության գաղտնիքը գտնել, իսկ այդ գաղտնիքը իրենց հերոսների մասին պատմող լեգենդներն ու պատմություններն են, որոնք նորանոր ըմբոստներ են ծնում։ Հարկավոր է արգելել իրենց լեզվով խոսելը, գրել-կարդալը, հարկավոր է այրել իրենց լեզվով բոլոր մատյանները…
Հաջորդ օրն արքայական հրովարտակ գրվեց, թե՝ փողոցում մեր լեզվով խոսողի լեզուն կտրելու են, մեր լեզվով գրողի ձեռքը կտրելու են, որ երեկոյան մեծ խարույկի մեջ մեր գրքերն այրելու են, ու եթե մեկի տանը մեր լեզվով գիրք գտնեն՝ ընտանիքի անդամներին սպանելու են…
Բայց մեկ է, ոչ մի բան չօգնեց. գրքերը գաղտնի տարածվում էին, տանը շշուկով խոսում էին ու լեգենդներ պատմում հների ու նորերի մասին, իսկ մահափորձերն ավելի հաճախ ու ավելի հնարամիտ էին դառնում։
Թագավորը նորից հավաքեց իր խորհրդականներին.
– Հ՛ը, բա հիմի՞ ինչ անենք…
– Թագավորն ապրած կենա,- ասել էր նույն խորհրդականը,- ես գիտեմ։ Երեկ երեկոյան գիրք պահելու և քո դեմ մահափորձ կազմակերպելու մեղադրանքով մի երիտասարդ է ձերբակալվել։ Ասում են ըմբոստների գլխավորներից է։ Նրան այսօր դատելու ենք ու պիտի կախաղան հանենք։ Այդ տղայի մայրը շատ հայտնի հեքիմ է, շատ հարգված կին, բայց նա մայր է… Նրա օգնությամբ ամեն ինչ կանենք, նրան բերել տուր…

Պառավին տարել էին արքայի մոտ։ Արքան ասել էր.
– Պառավ, եթե ուզում ես որդուդ փրկել, մնացած ամբողջ կյանքդ պիտի աղոթես, որ ես երկար կյանք ունենամ։
– Չի լինի,- ասել էր պառավը,- քեզ միշտ անիծել եմ ու հիմա էլ անիծում եմ։ Նույնիսկ որդուս փրկելու համար չեմ կարող ինձ ստիպել, որ քեզ համար աղոթեմ, նա ի՛մ տղան է, որ իմացավ քեզ համար աղոթելու գնով եմ իրեն փրկել՝ նախ ինձ կսպանի, հետո՝ իրեն, եթե քեզ չկարողացավ։
– Էդ մասին արդեն մտածել ենք, տղայիդ ընդմիշտ կվտարենք քաղաքից, կեղծ փախուստ կկազմակերպենք։ Ականջին էլ լուր կհասցնենք, որ քեզ ստրկության ենք վաճառել։ Կգնա քեզ փնտրելու։ Ողջ կմնաք, ինքն էլ, դու էլ…
– Չի՛ լինի,- ասաց պառավը,- համ էլ դրանից քեզ ի՞նչ օգուտ, քեզ համար որ աղոթեցի՝ պատիվս գետնով կտամ, իմ ժողովուրդն էլ ինձ չի հավատա։
– Էդ էլ է մտածած,- ասաց թագավորը,- կասես աղոթում եմ, որ հանկարծ չմեռնի, թե չէ սրա հորն անիծեցի՝ մեռավ, բայց որդին հորից վատը դուրս եկավ, սա որ մեռավ՝ սրա տղան էլ ավելի վատն է լինելու… Դրա համար էլ աղոթում եմ, որ չմեռնի։ Համ էլ ձեռի հետ մի երկու ուրախ օր էլ կտեսնենք… Իսկ որպիսզի քեզ հավատան՝ լուրեր ենք տարածել, թե հորս քո անեծքն է սպանել, ոչ թե որդուդ կազմակերպած դավադրությունը։ Ամբողջ քաղաքն արդեն էդ մասին խոսում է, իսկ ով հորս մահվան մասին ճշմարտությունը գիտեր՝ արդեն մեռած է… Եթե դու չհամաձայնվես, ապա քո նմանակին կճարենք, քո փոխարեն ինքը կսկսի աղոթել, իսկ որպիսզի այդ կեղծիքն էլ չբացահայտվի՝ որդուցդ բացի բարեկամներիդ ու հարևաններիդ էլ կսպանենք…

Աբեղայի ասելով էդպես է եղել, ու էնպես են կազմակերպել, որ պառավի առյուծասիրտ, անվախ որդին իր նման ջահել մի ըմբոստի հետ բանտից փախել էր։ Ճանապարհին տղան ասել էր, որ պիտի մորը տեսնի, բայց ընկերն ասել էր, որ տղայի մորը ստրկության են վաճառել, հարկավոր է նրան գտնել, ազատել։ Հետո նոր կգան ու վրեժ կառնեն։
Շրջեցին ամբողջ երկիրը։ Տղան մորը գտնելու հույսը գրեթե կորցրել էր, ոչ ոք ոչինչ չէր լսել… Վրեժի ծարավով լեցուն՝ կամաց-կամաց վերադառնում էին հարազատ քաղաք, իրենց ասլան ընկերներին գտնելու, ատելի թագավորի վերջը տալու։ Նրանք շրջել էին ողջ երկրում, գիտեին, որ թագավորին չեն սիրում ոչ միայն իրենք, այլև մյուս հպատակները։ Վարձկան զինվորները հեռանում էին արքայական բանակից, մի քիչ էլ՝ ու ատելի թագավորի վերջը կտային։ Հարկավոր էր ոտքի ելնել…
Մոտեցել էին հարազատ քաղաքին, բայց քաղաքամերձ անտառներում ըմբոստ տղաների ոչ մի խումբ չէին գտել։ Հետո տեսել էին, որ հեռվից գալիս եմ։

Ջորին բարձած՝ գալիս էի ջրաղացից։ Նրան տեսնելով զարմացա, կարծում էի վաղուց մեռած է։ Հեռվից տեսել էի, որ երկուսով են, բայց որ մոտեցա՝ տեսա մենակ է։ Ընկերն ասել էր՝ «ես իջնեմ աղբյուրը, ջրի»։
– Բարև, եղբայր,- ասաց,- լավ է, որ քաղաքում հանգստություն է տիրում, բայց իսկական հանգստություն կլինի միայն այն ժամանակ, երբ էս հրեշ-արքայի վեջը տանք ու ազատագրվենք, ինչի՞ եք հանգիստ նստել, բա ձեր մեջ նամուս-պատիվ չկա՞… Հիմա թագավորի վերջը տալու համար շատ լավ ժամանակ է, սրա վերջը պիտի տանք, սրա զորքը քշենք ու նոր հանգիստ խղճով կապրենք մեր ազատ քաղաքում…
– Ինձ ինչո՞ւմ ես մեղադրում,- ասացի,- այս թագավորը որ մեռավ՝ սրա որդին է գալու, մեր օրն ավելի է սևանալու… Հազիվ մի երկու խաղաղ օր ենք տեսնում։ Ճիշտ է ծանր է այդքան հարկ տալը, գլուխ խոնարհելն ու վիրավորանքներ կուլ տալը, բայց դե… Հրեն, մերդ օրնիբուն աղոթում է, որ էս արքան երկար կյանք ունենա ու սրա որդին գահին չնստի…
– Մե՞րս,- ապշեց,- բայց ինձ ասացին, որ նրան գերության են վաճառել։
– Գնա, ձեր տուն, քո աչքով տես,- ասացի ու արագ հեռացա։

Աղբյուրից ընկերը ետ էր եկել թագավորի պահակախմբի հետ (էս էլ աբեղան պատմեց)։ Տղային բռնել էին։ Ծածուկ, որ հանկարծ ոչ ոք չտեսնի, տարել էին թագավորի մոտ։
Պառավին էլ էին բերել արքայի մոտ։ Արքան քահ-քահ ծիծաղելով ասել էր.
– Քո «աղոթքի»  պատմությունը առակ է դարձել, քո շնորհիվ, պառավ, քո ժողովրդին ծնկի բերեցի, նրանք այլևս ստրուկ են, քանի որ մտածում են այնպես, ինչպես ես եմ ուզում, մտածում են, որ ամեն դիպքում իրենք իրենց մեջ արքա չունեն, պիտի իմ զարմից լինի… Իսկ ձեր արքան կարող էր հենց քո տղան լինել… Այլևս ոչ դու ես պետք, ոչ քո աղոթքը։
– Անիծյալ լինես,- մռմռացել էր պառավը,- որդիս ազատ է, դեռ կգա։
Թագավորը նշան էր արել ու պառավի շղթայված որդուն ներս էին բերել։
– Միթե կարծում էիր, որ տղայիդ իսկապես կենդանի էինք թողնելու և ինձ զրկելու էի քո աչքի առաջ նրան սպանելու հաճույքից, ինչպես ինքն իմ աչքի առաջ հորս սպանեց— ասաց թագավորը,- այս ամբողջ ընթացքում որդուդ ընկերոջ միջոցով իմացել եմ, թե ո՞ւր է նա, ի՞նչ է անում… Մի քանի ոսկի էի տալիս ընկերոջ ընտանիքին… Հա, ասեմ, որ շատ չտխրես. երեկ գիշեր էդ ընկերոջն ու իր ընտանիքն արդեն մորթել եմ, քանի որ իրենց գործն արել պրծել են, ինձ ավելորդ աչքեր ու ականջներ պետք չեն… Էն ժամանակ, երբ քո ժողովուրդը խիստ ըմբոստ էր, թե՛ քեզ, թե՛ որդուդ սպանելը քո ժողովրդին ավելի կկատաղեցներ, բայց հիմա այդ հարցն արդեն լուծված է, կարևորն այն է, որ այս պատմությունից մնա միայն առակի չափ այն մասը, որն ինձ է պետք, այն մասը, որտեղ աղոթում ես, որ դաժան թագավորը չմեռնի ու նրա առավել դաժան որդին գահ չբարձրանա…
– Անիծյալ լինես,- մրմռաց պառավը,- անիծյալ լինես…

Որպես վերջաբան վերաշարադրեմ այն զեկույցը, որին կցված էր այս պատմությունը.
«Արևների Արև Արքա, իմ Տիրակալ,
Ձեր հրամանով կփորձեմ ոչ միայն հիշողությամբ վերականգնել գրածս պատմությունը, այլև նկարագրել այդ մարդուն։
Բավական խելացի էր, գյուղացու համար՝ բավական տրամաբանող։ Ասացի, որ վախենալու բան չունի։ Ես փորձում էի իմանալ, թե ինչ գիտի այդ մարդը և նրանից բացի՝ է՞լ ով գիտի… Որպիսզի չկասկածի՝ պատմությունը միայն մեկ օրինակից գրեցի, ասացի, որ թուղթն իմ մոտ չեմ պահի՝ «փորձանքի բուն է»…
Բայց հանդգնում եմ ենթադրել, որ նրան հաջողվել է փախչել երկրից, հակառակ դեպքում գրածս թղթի բովանդակությունը հիշողությամբ վերականգնելու հրաման չէի ստանա։
Մի դիտարկում ուզում եմ անպայման անել. այս պատմությունը գրեթե ոչ ոք չգիտի, իսկ Ձեր բարօրության համար աղոթող պառավի մասին առակը շատ կարճ ու խոսուն է, շատ արագ էլ տարածվում է։ Լուրեր կան, թե արդեն բազմաթիվ պառավներ պնդում են, որ իրենք հենց ա՛յն պառավն են, թեև մենք լավ գիտենք, որ նա մեռած է։
Բայց այս պատմության ջրի երես դուրս գալը շատ վտանգավոր է, ինչպես վտանգավոր են բոլոր էն լեգենդները, որ մինչ օրս բերնե-բերան փոխանցում են աշուղները, ուստի ցանկալի է գտնել ոչ միայն փախած այդ գյուղացուն, այլև շարունակել կամաց-կամաց նրանց միջից ջնջել իրենց լեզուն ու հիշողությունը, որով փոխանցվում են այդ լեգենդները»։

 

Ընտրություն

Մեկնաբանություններ (5)


Դեռ շատ երիտասարդ  էր, նոր էր ավարտել, բայց նրան արդեն իսկ համարում էին լավագույն մասնագետներից մեկը։ Տեսակով էլ էր տարբեր։ Էստեղ-էնտեղից իմանում էր, որ կոլեգաները «վերցնում են», բայց ինքը դա չէր անի, ինքն էլ չունևոր ընտանիքից էր սերում, գիտեր, ոնց է ռամիկ մարդուն փողը տրվում…
Տեսակի կռիվ էր, իր տեսակին պիտի վտարեին հիվանդանոցից, որ մնացածները հանգիստ շունչ քաշեին, որ վտանգի զգացողություն չունենային, ախր սպիտակ ագռավի պես մենակ ինքն էր, որ «ո՛չ ուտում էր, ո՛չ ուտվում»…
Պարզ չէ, թէ ինչպես իրեն շատ սիրող «կոլեգաները» դասավորեցին, բայց վիրահատության ժամանակ շրջվել ու հանկարծ տեսել էր, որ ոչ «կոլեգաներն» են կողքին, ոչ էլ անհրաժեշտ քանակությամբ վիրաբուժական գործիքներ ու պարագաներ կան։ Վիրահատական սեղանին հիվանդը մահացավ…

Նոր քաղաքում նրան սիրեցին շատ ավելի, քան հարազատ քաղաքում. փոքր քաղաք էր, լուրերն արագ էին տարածվում, համ էլ էդ կարգի վիրաբույժ էստեղ երբեք չէր եղել…
Մի անգամ վիրահատությունից հետո, հիվանդանոցի բակում, իր մեքենան՝ հին «կոպեկը»՝ 01 «Ժիգուլին», լվացած գտավ։ Բաքը բենզինով լիցքն էր։ Հիվանդատերն ասաց. «Այ դոկտոր ջան, այ քյո մատաղ, ախր գոնե մի պուճուր «շնորհակալություն» էլ չես վեր ունըմ, բա մենք էլ մարդ ենք չէ՞, գոնե էսպես»…
Մեքենան երբեք չէր կողպում, բանալիները միշտ մեքենայի վրա էին, «գարաժում» լիքը «խլամ» էր կուտակվել, ողջ քաղաքը ճանաչում էր «դոկտորի» մեքենան… Շուկայում  փող չէին վերցնում, կինը ոչ մուրաբա էր փակում, ոչ կոմպոտ, երբ գար՝ տանը հիվանդատեր հյուրեր ուներ… Առանձնատնով զբաղվելու ժամանակ չէր մնում, բայց ոնց որ թե կինը դժգոհ չէր։ Մի օր էլ տուն եկավ ու զարմացավ. բակում քար էր թափված, չորս շարք բարձրացած պատի վրա՝ իրեն լայն ժպտացող վարպետն էր. «Քեզ իմ թոռի կյանքով եմ պարտական, մի սենյակն ի՞նչ է, որ չպատենք, «դոկտոր» ջան»…
Ամառանոցային քաղաք էր, կռիվներ հաճախ էին պատահում, բայց նրա «էշին չոշ ասողը» շատ խիստ փոշմանում էր…. Նա քաղաքի «դոկտորն» էր, նրա թիկունքին ողջ քաղաքն էր՝ «ճշտի» տղերիքից մինչև ոստիկանապետ…
Իսկ մեքենան… Ավանդույթի նման մի բան էր դարձել. տանում էին լվանում, լիցքավորում, ու բերում կանգնացնում հիվանդանոցի բակում։ Մի անգամ լրիվ անեկդոտանման ստացվեց. մեքենան տեսել էին մի ուրիշ քաղաքում, սովորության նման` բանալիները չհանած… Տարել էին լվացել, լիցքավորել և ուղարկել հարազատ քաղաքի հիվանդանոցի բակ, իսկ իրենք տաքսու մեջ նստած սպասել էին բժշկին, որ սկզբում ռեստորան տանեն ու նոր միայն՝ հարազատ քաղաք…
Ընկերոջս նա է վիրահատել։ Անսահման գորովանքով է հիշում, ասում է. «Միակ բանը, որ վերցրեց՝ այն ժամանակ «դեֆիցիտ» համարվող կինոխցիկն էր. դեպքեր կային, որ հիվանդին վիրահատելուց առաջ և հետո պիտի տեսագրեր… Գիտնական բժիշկ էր»… Ու գորովանքից զատ ցավի ելևէջներ էլ լսեցի…

Հիմա նա ուրիշ՝ շատ թանկարժեք մեքենա է առել, քանի որ հինը՝ «կոպեկը»՝ 01 «Ժիգուլին», երկու անգամ այրել են, մի անգամ պայթեցնելու փորձ արել։ Բավական փող ծախսեց, որ առանձնատան շուրջ քարե բարձր պարիսպ կապի, մետաղյա դարբասներ դրեց, որ տանն ու տնեցիներին վնասելու փորձերը չկրկնվեն։ Մի քանի անգամ ծեծ է կերել, շատ դաժան ծեծ, բայց ալարկոտ, ոչինչ չանող, դժկամ ոստիկաններից բացի՝ թիկունքին ուրիշ կանգնող չեղավ, էն էլ հո իրոք «թիկունքին կանգնել» չէր՝ պարտականություն…
Ինքը լավ գիտեր, թե ոնց է ռամիկին փողը տրվում, մանավանդ գործակարոտ, օլիգարխիկ ճահճում թաղված երկրում, բայց…
Հիվանդատերն աղքատ մարդ էր, «պահանջվող» գումարը չէր կարողացել ժամանակին հավաքել։ Վիրահատության սպասող հիվանդը մահացել էր…

ՑՈւԼԻ ԵՐԳԸ

Թողնել մեկնաբանություն


Ես իմ ողջ կյանքում միայն բանել եմ,
Տիրոջս կամքը լուռ կատարել եմ,
Ողջ չարքաշ կյանքում — գարշահոտ գոմում ՝
Իմ իսկ կեղտի մեջ ծղոտ եմ ծամում։

Հիմա ասում են ազատ ես, գնա՛,
Գլուխդ պահիր, ո՜նց կուզես մնա…
Ո՞նց թե ազատ եմ, գլուխ չեմ հանում,
Ազատ կյանքն ի՞նչ է, չեմ էլ հասկանում.

Որ ազատ եղա՝ ինձ ո՞վ կլծի,
Որ ազատ եղա՝ ինձ ո՞վ կծեծի…

Չէ՜, իմ ինչին է ազատ ապրելը…
Գերադասում եմ ծղոտ ծամելը,
Գարշահոտ գոմում մի կերպ քնելն
Ու տխուր-տրտում հոգոց հանելը։

Թող որ ինձ կթեն՝ թեկուզ և  ցուլ եմ,
Նույնիսկ կծնեմ՝ թեև  ամուլ եմ,
Լու՛ծ դրեք մեջքիս՝ ես դեռ ամուր եմ…
Մենակ իմանամ, որ դեռ տեր ունեմ…

Չէ՜, չեմ լսելու ազատամիտին,
Կաշիս սովոր է դալար ճիպոտին…
Օրհնված լինեն տիրոջ ձեռքերը
Եվ այդ ձեռքերից ծնված վերքերը։

20.09. 1991 թ.

«Աբսոլյուտ»

Մեկնաբանություններ (12)


«ԱԲՍՈԼՅՈւՏ»

Նազելի մորաքրոջ հոգեհացը մի տեսակ խնջույքի, հպարտության ցույցի վերածվեց։ Այդպիսի նամուսի, սրբակենցաղ վարքի տեր կնոջ հիշատակը պիտի հարգվեր միայն լավագույն՝ «Աբսոլյուտ» օղիով և միայն՝ հոտընկայս, խորին ակնածանքով, քանի որ հոգեհացի սեղանի մոտ հայտնված եզակիները՝ նրա հարազատ-բարեկամները, հարևաններն ու մտերիմ հաստափոր-հաստավիզ ծանոթները, դեռ շատ «հացուպանիր» պիտի ուտեին նրան հասնելու համար։ Հիմա նրանք հարմար առիթով  հարմար տեղում էին և ջանք ու եռանդ չէին խնայում… Բայց Նազելու կերած «հացուպանրից» չէր, որ ճաշակում էին, այդպիսի «հացուպանիր» մարսելու համար հարկավոր էր Նազելի լինել, որին ջահել ժամանակ սիրահարվում էին գրեթե բոլորը, այդ թվում՝ եղբայրների ընկերները, որոնցից մի քանիսը նույն եղբայրներից ծեծ կերան («….արա, դու մեր տուն մաքուր մտքով չես մտել…»), ու նրանք Նազելուց հույսներն իսպառ կտրած՝ ուրիշ կողակիցներ գտան։ Ձեռի հետ Նազելին էլ էր ծեծ ուտում, քանի որ ըստ եղբայրների՝ «տոն էր տվել»…
Նազելուն մնում էր սպասել երջանիկ այն պահին, երբ լիովին օտար մեկը կսիրահարվեր իրեն, բայց դա գրեթե բացառված էր, քանի որ տանից դուրս էր գալիս այնպիսի փեշավոր և շալվարավոր «կանվոյի» ուղեկցությամբ, որ Նազելուն ուղղված ցանկացած հայացք մինչև հասցեատիրոջը հասնելը մի քանի անգամ «սկան» էր արվում ու «ֆիլտրվում» էր։ Մի քանի այդպիսի հայացքների տերերի հետ Նազելին էլ սրբակենցաղության իր բաժին դասերն առավ թե՛ մորից ու մորքուր-հորքուրներից, թե՛ եղբայրներից…
Սիրահարվող ու սիրածների հետ առանց հարազատների համաձայնության փախչող հարևան «պոռնիկ-դուսընկածների» արգահատելի վարքը անընդհատ հարևան–բարեկամի քննարկման նյութն էր, ու որպես կանոն վերջանում էր մեծ եղբոր մի եզրակացությամբ. «Քառասուն օր ա, ախպեր, կչլեն՝ հետ կբերեն»։ Ու միշտ մի տեսակ ախորժակով ու սպասումով էր ասում…
Հետո…
Հետո սեփական զավակների տեղ նամուսը բարուրած Նազելի մորաքույրը իմանում էր, որ մինչ ինքը եղբորորդիների գոզահոտ շորուփալասն էր լվանում, մինչ նրանց դասերն էր սովորեցնում ու բանակից եկած նրանց նամակներին էր պատասխանում, հարևան «պոռնիկ-դուսընկած» աղջիկներն արդեն թոռնատեր են դառել, ու սպասում էր, թե երբ է էդ «քառասուն օրն» անցնելու, ու գալու այն օրերը, որոնց այդքան ախորժակով սպասում էր մեծ եղբայրը, որին քաղաքից երեք ամսով փախցնելով՝ հազիվ պրծացրին, քանի որ կապվել էր ընկերոջ կնոջ հետ։ Բայց եղբայրը հո մեղք չուներ, նա թասիբ նամուս հասկացող մարդ էր, ինքը չլիներ՝ ընկերոջ կինը մեկ ուրիշի էր գտնելու՝ «պոռնիկը՝ պոռնիկ ա, քառասուն օր ա…»։
Նամուս-թասիբի հարցերում մեծ եղբորից պակաս նախանձախնդիր չէր նաև կրտսեր եղբայրը, որ ուտող-խմող-գիտնական մարդ էր՝ դասախոս։ Նրան նախանձողները շատ-շատ էին, «կոլեգաները» ինստիտուտում չէին սիրում, չէին շփվում, միայն՝ բարև-բարլուս։ Դրա համար էլ սկսեցին զրպարտել, թե ուսանողուհիներին բան-ման է առաջարկում՝ քննություն դնելու դիմաց։ Կասկածներն ի վերջո փարատվեցին։  Ընտանեկան կռիվներից մեկի ժամանակ զարմուհին դա բացեիբաց ասաց։ Դա այն օրն էր, երբ պատիվ-նամուսի հողի վրա տունը կռիվ ընկավ. ամուսնանալու երկրորդ օրը զարմուհուն հետ ուղարկեցին հորանց. էլի նամուսի գծով… Էստեղ էր, որ ամեն ինչ պարզվեց. զարմուհին ինքն էլ նման կերպ քննություններ էր ստացել հորեղբոր «կոլեգաներից»։ Դե արի ու հավատա։ Չէ, հավատալու բան չէր, հորեղբորը ջգրելու համար էր ասված… Բայց հորեղբայրը խեղճացավ, ասաց՝ «նամուսովները չէին համաձայնվում… ընդամենը մի երկուսն են եղել…»… Չէ՛, էդ ամոթը տանից հանելու չէր, էդ խոսակցությունների թարգը տալ էր պետք, թե չէ տան պատերից դուրս կգար. նամուսի հարց կար, հասարակություն կար… Դեռ լավ է, որ էդ երեք օրվա խնամիների հետ պայամանվորվել էին ոչ թե հարսանիք անել (անելիս պիտի նամուսով արվեր, ճոխ՝ լիմուզինով, եկեղեցով, լավագույն ռեստորանում, որ ամբողջ կյանքում հիշեն…), այլ ջահելներին ճամփորդության ուղարկել։
Հետ բերելուց մի քանի շաբաթ անց լուրեր տարածեցին, թե զարմուհին մեկնում է արտասահման՝ Հայտնի Համալսարանում ուսանելու… Որոշ ժամանակ անց մեծ եղբայրն ասաց, որ ժամանկն է, ու լուրեր տարածեցին, թե այնտեղ նրան սիրահարվել է շատ հարուստ մի արտասահմանցի։ Ամուսնացել է։
Չէ՛, իսկապես, մեծ ծախսերի ու ջանքերի գնով ուղարկել էին։ Աշխատում է, ինչ-որ տեղ բան-ման է լվանում… Իսկապես ամուսնացել էր։ Բայց փախստական մի հայաստանցու հետ: Էնտեղ ձեռի հետ բան-ման թռցնելով ապրում է, որպես Հայաստանում հալածված փոքրամասնության կարկառուն ներկայացուցիչ՝ ոչ այն է քաղաքական, ոչ այն է սեռական… Բայց այդ մասին միայն ընտանիքը գիտի… Նամուս կա, թասիբ կա, ի՞նչ կասեն…
Հետո…
Հետո Նազելի մորաքրոջ թաղումը վերածվեց խնջույքի, սրբակենցաղության յուրատեսակ ցույցի։ Ոչ՝ վիշտ, ոչ՝ ափսոսանք… Չկար այն տղամարդը, որի սիրտը պիտի կտոր-կտոր լիներ՝ հիշելով նրա ջերմությունը, չկար այն զավակը, որ հետագա ամբողջ կյանքում պիտի մրմռար՝ երազելով, որ մոր չլինելիք թոռնուհին բնավորությամբ տատին նմանվի… Չկար այն մարմինը, որի մեջ պիտի վերաբնակվեին Նազելու պարկեշտությունն ու սերը…
Նազելի մորաքրոջ անկրկնելի նամուսը վեջնականապես լքում էր ընտանիքը, քաղաքը, երկիրը, քանի որ ժառանգորդները խեղդվել էին ոչ այն է Նազելու այրակարոտ սավանի ծալքերում, ոչ այն է եղբորորդիների գոզահոտ շորերում… Նազելի մորաքրոջ նամուսը սեղանի վրայի շշերին փակցված թղթերն էին, որոնց վրա գրված էր «Աբսոլյուտ»։ Դատարկվելուց ու սեղանից վերցվելուց հետո դրանք արագ անհետանալու էին, որ հանկարծ կեղծված լինելու գաղտնիքը չբացվի։

Օսիպ Մանդելշատամ

Մեկնաբանություններ (2)


* * *

Ապրում ենք՝ ոտքի տակ չզգալով երկիրը,

Ու չեն լսվում տասը քայլից մեր խոսքերը,

Իսկ անդ, ուր բավ է անգամ կես շշուկ,

Կրեմլանիստ լեռնցուն են հիշում։

Իր հաստ մատներին՝ հանց ճիճու, ճենճայուղ է,

Բառերը՝ փթանոց ծանրոցներ, ուղիղ են,

Ժպտում են բլոճակերպ աչքերը,

Ու փայլփլում են նրա ճտքերը…

Նրա շուրջ բարակվիզ առաջնորդախումբ է,

Ծառայամիտ կիսամարդկանցով խաղում է.

Ով՝ սուլում, մլավում է, ով՝ թնկթնկում…

Եվ միայն ինքն է հռփում, մատ տնկում։

Հանց պայտին՝ մեխում է հրամանաշարքեր.

Ում՝ շեքին, ճակատին, ում՝ ունքին, ում՝ աչքին…

Իր ցանկացած պատիժ – «մորու»  պես է

Ու մի լայն կրծքավանդակ է օսի։

* * *

Թե՛ Շուբերտը՝ ջրում, թե՛ Մոցարտը՝ թռչներգում,

Թե Գյոթեն՝ սուլելով ոլոր արահետում,

Թե Համլետը՝ վախլուկ քայլքի հետ՝ մտքերում՝

Սրտի զարկն ամբոխի համրում էին, հավատում։

Գուցե և մինչ շուրթեր՝ շշուկն արդեն ծնվել էր,

Ու դեռ ոչփայտանյութ՝ տերևներն են պարել…

Եվ ամենն, ինչ մեզ մեր փորձը նվիրել է,

Մինչ փորձը մեր արդեն իսկ ունեին կերպարներ։

թարգմ. Գևորգ Գիլանց

Older Entries Newer Entries

%d bloggers like this: