Գավաթ (Ալ. Ռևիչ)

Թողնել մեկնաբանություն


Կարող էր՝ չծնվեի աշխարհում,

Կարող էր… Փառքդ շատ Տեր իմ,

Հիշում անցյալի դեմքերն ու

Արցունքոտվում են այտերն իմ։

 

Ծննդյան ձյունե առավոտ.

Վաղնջական մի աշխարհ՝

Ծխացող վառարան, նամահոտ՝

Տներում՝ ցրտից դողահար։

 

Քաջության բիբերում սարսափի

Սուր հատիկ էր մաղվում ու ծակում,

Արյունոտ դրոշներն ու սպիտակ

Ձնաբուքն էին զարկում ապակուն։

 

Ձյունաթաղ էին բոլոր չափումները,

Սառը բուք, կրակոց ճակատին,

Զառիթափ բլուրներ, ուր ոտքերդ

Սառցաճում էին խրամատին։

 

Ինչ-որ տեղ այս ամենը եղել է

Ու դեռ կմնա դարեդար,

Շտրաֆբատի սև այս տողերը

Տպված են ճերմակ ձյան վրա։

 

Մոտենում է կյանքի ավարտը

Ձյունաթաղ հարձակմամբ… Երազում…

Լի բերան խմվել է գավաթը,

Չնչին մնացորդ է թասում։

Advertisements

ԳԻՆՈՎՑԱԾ ԿԱԿԱՉՆԵՐԻ ԵՐԳԸ

Թողնել մեկնաբանություն


ԳԻՆՈՎՑԱԾ ԿԱԿԱՉՆԵՐԻ ԵՐԳԸ

 

Մի՜  հավատա դայլայլներիս.

Դա գինովցած սիրտս էր խոսում,

Լավ չեմ հիշում, անկեղծ ասած,

Քաղցրահամ էր սուտը հոսում:

 

Գուցե նույնիսկ չափը անցա.

Անկեղծության սահմանն էլ կա,

Բայց հավատա, սթափ ճիշտը

Գինով ստի շունն էլ չկա:

 

Մի՜ հավատա, ո՜վ դիցուհի,

Գինեմոլիս մարմաջներին,

Ես գիշերներն անց եմ կացնում՝

Սեր երգելով կակաչներին:

 

Կակաչներն էլ սիրահարվում

Ու հարբում են գինու գավից:

Հավատա ինձ, կակաչներն էլ

Լաց են լինում մերժման ցավից:

 

Չէ, հավատա, խենթությունս

Չի բուժվելու կապանքներով,

Հար կլինեմ քեզ պարտատու,

Թե ինձ հիշես միայն գինով:

 

Ու գինովցած, երբ կգրկես

Պարանոցը մեկ ուրիշի,

Գինովացած կակաչներս

Կախիր թելից գինով հուշի…

Մաթևոսյան ընթերցելիս

Թողնել մեկնաբանություն


Հրանտ_Դավիթ

Մաթևոսյան ընթերցած մարդու համար, երբ խոսվում է գրականության, արվեստի, հանրային կամ անձնական կյանքի մասին, գրեթե անհնար է զրույցի մեջ Մաթևոսյանից մեջբերում չանելը։ Երբեմն ինձ «թափանցիկ» ակնարկում են, թե չափից շատ եմ մեջբերում Մաթևոսյանից, որ շատ եմ ազդված։ Դրանից ես ուրախանում եմ, քանզի գիտեմ, թե ումից արժեր ազդվածություն ունենալ, ուրեմն հոգիս ներծծել է Մաթևոսյանի գիրը, բայց նաև անկեղծորեն տխրում եմ։ Ո՛չ այն պատճառով, որ իմ սեփական «ես-ը», ըստ ակնարկողների՝ չափից շատ է ազդված, այլ՝ որ նրանք գիտեն, որ Մաթևոսյան ունեն, ու գիտակցաբար խուսափում են գիտենալուց, նրա խոսքն աներկբա ընդունելուց։ Երևի իրենք էլ են ուզում «Մաթևոսյան» լինել ու նաև գիտեն, որ մեղք են գործում իրենց հոգու առաջ, և իրենց արդարացնելու համար է, որ ուզում են քո մեջ էլ իրենց նմանին տեսնել…

Եթե սա հավակնոտություն է, ապա ավելի լավ է հավակնել ոչ թե «Մաթևոսյանի», այլ սեփական տեղին, քանզի գրականությունը եթե արտաքուստ նման էլ է ավտոբուսի, որի մեջ նստատեղերը սահմանափակ են, ապա չպետք է մոռանալ, որ հսկիչն անաչառ ու ամենազոր Ժամանակն է, ու լավ գիտի բոլորիս տեղը…

Այս բարդույթի մի այլ տեսակին ես հանդիպեցի Մոսկվայում՝ Գորկու անվան գրական ինստիտուտի պատերից ներս, ուր, օրինակ, Բրոդսկուց խոսելը անճաշակ ու տգետ լինելու նման մի բան էր նշանակում։ Ընդհանրապես Մոսկվայի զուտ գրական շրջանակներում մինչ օրս էլ Իոսիֆ Բրոդսկու մասին աշխատում են չխոսել, քանի որ ռուսական պոեզիան երկար ժամանակ ճզմված էր նրա տակ, ու տակից գրեթե այլ ձայն չէր լսվում։ Անձամբ ես դրան հանդիպեցի այն ժամանակ, երբ վազվզում էի Գրական ինստիտուտի հանրակացարանի յոթերորդ հարկում, ուր ժամանակին ապրել է նաև Մաթևոսյանը, ու «Դրուժբա նարոդով» ամսագրի հայկական համարը ձեռքիս համակուրսեցիներիս հետ խոսում էի իրենց համար անհայտ հայ գրականությունից։ Այդ օրերին էր, որ համակուրսեցիս դիտողություն էր ստցել իր վարպետի կողմից, թե մեր հանրակացարանի մասին ինչ-որ բան գրելուց առաջ հարկավոր էր Մաթևոսյանի «Խումհարը» կարդալ, և որտեղից-որտեղ՝ ես՝ ամսագրի հայկական համարը ձեռքիս, իսկ համարի մեջ՝ Մաթևոսյանի «Սպիտակ թղթի առջև» խոհագրությունը (էսսեն)։ Նրանցից մեկն ինձ մեկուսի ասաց.

— Գիլանց, ոնց որ թե հայ արձակն էլ Մաթևոսյանի տակ է ճապաղված, այնպես, ինչպես Բրոդսկին է ճզմել ռուսական պոեզիան, ուղղակի ինքդ էլ հասկանում ես, որ ինստիտուտում այս մասին խոսենք՝ սպիտակ ագռավ կդառնանք, թե չէ անձամբ ես հատկապես վաղ Բրոդսկի շատ եմ սիրում…

Այդ օրվանից սկսած՝ մենք մտերիմ ընկերներ դարձանք ու բանավեճում խոստովանեցինք, որ նրանք՝ Մաթևոսյանը, Բրոդսկին, Բիտովը… ոչ թե մեր գրականությունների գլխին գցված քար են, որոնց տակ ճապաղվում են մնացյալները, այլ գրական նոր չափանիշ, որակի սանդղակ։ Ու եթե, Աստծո տված տաղանդից բացի, կամք ու եռանդ կա, եթե Մաթևոսյանի ասած նստուկն ունես, ուրեմն չես ճապաղվի, այլ անկեղծորեն կուրախանաս, կհպարտանաս, քեզ հարուստ կզգաս ու փառք կտաս Աստծուն, որ սրանից ութսուն տարի առաջ հեռավոր գյուղում ծնվել է Հրանտ Մաթևոսյան Վարպետը…

Այս մտորումների մեջ էի, երբ կինս, ասես մտքերս կարդալով, հանկարծ հարցրեց.

— Չե՞ս փոշմանել, որ չես գնացել Մաթևոսյանին հանդիպելու։

— Չէ՛,- ասացի,- չե՛մ փոշմանել։

Իննսունականներին «Հայաստանի հանրապետություն» թերթին տված նրա մի հարցազրույցում հանդիպած միտքն այն ժամանակ ինձ կատաղեցրեց, ու հարցազրույցը վարած Անահիտ Ադամյանին ասացի.

— Ո՜նց կարող է Հրանտ Մաթևոսյանն էդպիսի բան ասել, ի՞նչ է նշանակում՝ «մեզ լավ արձակ է պետք, ոչ թե պոեզիա…»։

Մի քանի օր անց Անահիտ Ադամյանն ինձ մեկնեց Մաթևոսյանի հեռախոսահամարն ու ասաց. «Գնա իրեն հարցրու, թե ինչու է էդպիսի բան ասել, գիտի, սպասում է, պատմել եմ…»։ Բայց մեծ գրողի հանդեպ ունեցածս ակնածանքը խանգարեց, չգնացի։ Ու միայն այսօր հասկացա, որ այո՛, չե՛մ փոշմանել, քանզի Լևոն Խեչոյանի ու Սամվել Մկրտչյանի կորստի կսկիծն անվերջ է թվում…

Իսկ Մաթևոսյանի մասին պարապ խելախոսելն անհնար է ո՛չ միայն այն պատճառով, որ նրա մասին գրել ու գրում են ավելի անվանիներն ու մտերիմ ընկերները։ Որպես կանոն, իր տրամաչափի մարդկանց մասին մեծավ մասամբ և միայն նրանց հեռանալուց հետո շատ են գրում այն անվանիները, ովքեր գրողի կենդանության ժամանակ վախեցել են սեփական կարծիքն արտահայտելուց, վախեցել մասնագիտական սխալից, իսկ մտերիմ ընկերների քանակն էլ աճում է երկրաչափական պրոգրեսիայով…  Անհնար է պարապ խելախոսել, քանզի նրա լեզվի օվկիանոսը դուրս կթքի բառափրփուրդ, ու ակամա կհիշես. «Գիտե՞ս ինչ, կյանք է՝ և մի ակնկալիր անփոթորիկ ծով, և եթե խորտակվում ես՝ մեղքը քոնն է և ոչ թե փոթորկինը, քանի որ փոթորիկը ծովն է: Ո՞ւր է խարիսխդ: Խարի՜սխդ…»։

Այո՛, Հրանտ Մաթևոսյան ոչ թե պիտի կարդա՛լ, այլ պիտի ընթերցե՛լ, քանզի

Մաթևոսյան ընթերցելիս թվում է՝

  • թե ինքն արդեն ընթերցել է քեզ և նույնքան խորն է թափանցում քո մեջ, որքան արյանդ հիշողությունը,
  • որ քեզ հետ ու քեզնից առաջ ինքն ապրել է քո կյանքը, գիտի՝ որտեղ ես ճախրելու, որտեղ ես գայթելու, ու քեզ պատմում է քո ապրելիք կյանքի մասին,
  • որ դու սխալ հավաքած «փազըլ» ես. ինքը քանդում է քեզ ու նորից հավաքում, ու դու հանկարծ ինքնաճանաչ ես դառնում, և այդուհետ անկարող ես մարդ չլինել, հայ չլինել,
  • դառնում ես այն, ինչ երբեք չես եղել՝ ծառ, ձի, սյուն, գայլ… Ու զարմանքով հայտնաբերում, որ դու՝ դու ես, ինքն ուղակի ցույց է տվել քո մեջ ապրող ծառին, ձիուն, գայլին…
  • որ նրա խոսքը մերթ նյարդավիրաբույժի լազերային նշտար է, մերթ էլ սայլի ճաղ տաշող տապար… Ու ապշում ես, որ նա միևնույն վարպետությամբ գործածում է թե՛ նշտարը, թե՛ տապարը… Ու հղկում, ողորկում է տեսակդ՝ հասցնելով միկրոճշգրտության…

 

ARS մետա — անդրարվեստ

Թողնել մեկնաբանություն


ARS մետա — անդրարվեստ.

Безымянный

Մի պատառիկ Մարինա Կուլակովայի քննական արձագանքից… 2004 թ.

1 մեկնաբանություն


Бездомность и чувство дома

Гиперболизм, преувеличения, некая избыточность свойственна восточной поэзии. Но, как правило,  восточная лирика отягощена избыточными украшениями, красивостями, цветами, фруктами и сладостями. Она создает ощущение богатства, изобилия, если не реального, то упорно измышляемого и традиционно повторяемого.

В случае Гиланца ощущение совсем другое. Даже гиперболы в его стихах аскетичны, жестки, в лучшем случае – неуютны. А вообще – реальная бездомность – животная и человеческая, и тоска по дому, по теплу –  атмосфера его стихов.

А вы знаете,

Что нужно такому, как я,

На чужом берегу:

Полный желудок, теплая постель,

Самка и водка.

Здесь его неприкаянное «я» — в России, в сибирской деревне, и ветер хохочет над ним, и уходя, «оставляет плевок в душе, или на лбу». И даже раннему Маяковскому не было так безнадежно грустно, он измышлял «ноктюрн на флейте водосточных труб», но грубость и кощунства, допускаемые им, говорили о совершенно сломанной, снесенной системе ценностей.

В стихах Гиланца, где самые частые гости – бродячие псы и бомжи, где в зеркалах усмехаются кривые осколки водочных бутылок, где чаще всего – ночь, — совсем другое дело. Там музыка, Комитас, нежность и упрямая вера.

Когда он пишет саркастические  стихи с подзаголовком «президентский монолог» — он, так же как и в случае с «Реквиемом», пишет памфлет. Это редкость в нынешней поэзии. Самыми что ни на есть сатирическими, карикатурными мазками рисует он самоуверенного капитана, говорящего много бодрых слов об океане, буре и рифах, а на самом деле барахтающегося в ржавом корыте в грязной луже, и готового выйти оттуда в любой момент – на повышение, на берег. «Уже адмиралом», даже если несчастный корабль потонет.

Армянский поэт Гиланц не воспевает Армению. У него другая природа дара. Он Арменией болеет, страдает, живет ею каждую минуту.   Он стремится показать и показывает её армянам, особенно тем, кто не знает армянского языка и говорит: вот наше богатство, вот наша нищета.

Тропы Гиланца

С цивилизацией, с миром искусственным, построенным людьми, у поэта в принципе сложные, конфликтные отношения. Такие, примерно, как с «роялем-бегемотом-гробом», которому требуется, к тому же, «воскрешение».

Его раздражают и злят символы городской цивилизации. И это не случайно.

Гиланц – псевдоним, и означает он «из рода волков». Тропы Гиланца – это не только поэтические приемы данного, конкретного поэта, его метафоры, но и тропы волка, блуждающего по горам мироздания. И по ночному городу.

Зрение и мироощущение волка. Откровенную враждебность чувствует он ко многим проявлениям «чисто человеческого».

Откровенная злость. Откровенная сексуальность, самцовость, сильная природная тяга – вместе с сильными запретительными, самоограничивающими, религиозными мотивами, с возвышенно-архаическим, целомудренным лексическим строем — качества редкие в поэзии.   Русские аналоги? – вряд ли они есть. Самые жизнеспособные, витальные лирики двадцатого века – Борис Пастернак и Павел Васильев.  И ни тот, ни другой не родственны Гиланцу, они явно не волчьей крови.

Поэт интересен непохожестью. Особенно в современном контексте, когда за начитанностью, умноговорением, бесконечными книжными ассоциациями потеряны и чувства, и инстинкты, потеряна в конечном итоге и сама культура как система запретов, дающая тем самым возможность мощного выхода духовной энергии – в поэзии.

Космогония:

«Год 1993 П.Р.Х»

Мужское начало – (парад, марш, «Отче наш») – музыка, ритм, вектор, вознесенный к небу. Женское – земля, библейская гора.

Начало стихотворения — отрицание возраста, отрицание только что утвержденной собственной стихии – сна. Декларация полной иррациональности: «сон свой не помню». Но:

… Помню лишь, что был парад,

И маршем звучал «Отче наш».

И в вожделении, в похоти, в запахе пота

Стонала библейская гора…

Парад – торжество упорядоченное, музыка упорядоченная, форсированная — «маршем звучал «Отче наш». И далее — образ из разряда космогонических.

Как новое ощущается: откровенное сексуально-эротическое наполнение этого взаимодействия, снятие ограничений на ассоциации – «в распущенности пребывало даже рожденное из предматерии солнце…», отказ от памяти и возраста, слияние с продолжающейся космогонией, с вечным сотворением мира. Интуитивно точно в данном случае — отсутствие субьекта («я»), бестелесность.

Память: «Лечу как…»

Душа  помнит голубиную телесность, проносит ее через тысячелетия своей человеческой истории, сквозь нее видит Сына Человеческого. Помнит себя и жертвой, и младенцем. Это память воцерковленной сущности, над церковью происходит полет – там, куда храм устремляет энергию памяти и молитвы.

Душа над маленькой церковью летит, чувствуя запах ладана, в облике голубя. Полет продолжается переходом в другое время – совмещением времен – летит, «как летел Ноев голубь». Причащается – конкретика символа и ритуала – опустившись на плечо Иисуса, берет малую частицу во время прикосновения, снова летит в небо над церковью, и, когда на голубя смотрит старец, он – в его глазах — превращается в объект жертвоприношения. Зрительно обозначается «крест из крови на лбу у младенца».

Хотелось бы пожелать… собственно, пожелать хотелось бы – продолжения пути.

Поиск общечеловечьего языка труден. И Гиланц, пожалуй, даже не хочет его искать. Но два языка уже пересеклись на этих неповторимых и неизведанных тропах.  На пересечении – искра. И раньше называли ее, и сейчас еще не забыли, что так она называется – искра Божья.

Архаично, — как волк, огонь, голод, небо. Архаично, как сама поэзия.

ՕՐԻՈՐԴՆ ՈՒ ՇՈՒՆԸ

Թողնել մեկնաբանություն


Խենթացել են ծառերը, օրիո՜րդ,
Քեզ նման օրորվում են մայթին,
ու դեղին մազերը՝ բիզբիզ են,
ու մերկ են կրծքերը սաթե…

Քամին՝ խառնշտում ձեր վարսերը,
շոյում, համբուրում է կրծքերը…
Խենթացել է քամին՝ իմ ընկերը.
Նա՜ էլ է ընկել ձեր ոտքերը…

իսկ ես, նախընտրում եմ լինել
Թափառող մի շուն, որ կծում է…
Թեև դավադիր իմ ընկերը՝
Քամին… ինձ անվերջ հալածում է։

Քեզ ինչպես հասկացնեմ, որ հոգիս
ուզում է կապվել ծառի տակ…
որ հոգնել եմ լուսնահաչից,
Թեև գայլ եմ արդեն… կիսով չափ…

Դու քամու սիրահար մի խենթուկ,
Ես մի շուն՝ ոռնոցիս հետ մենակ…
ու թվում է՝ ծառերն՝ անպտուղ,
ու անտուն է աշխարհը համայն…

Բեր գգվենք ու քամին թող ոռնա…
Ձևացնենք՝ դու քեզ ծառ, ես ինձ շուն…
ու թող մանրաքայլ հեռանա
Հերթական՝ անպտուղ մի աշուն…

«թARS-մեTա» շարքից

Թողնել մեկնաբանություն


* * *
Երկնքից տագնապ էր կաթում։
Տագնապը մարմին էր առնում
Գայլերի աղիողորմում։
Չփորձեցինք անգամ իմանալ,
Թե ինչու են շները լռում՝
Պոչերը տակները ծալած…
ու եղավ խավարում։
ու եկան…
Եկան մերկ, հմայիչ ու դյութող,
Հանց սիրեն՝ գերեցին երգով, ու…
Մեր զինվորները՝ վարձկան, ու
կանայք վարձակներ դարձան…
Պահապան շներն այլևս
Քերբեր էին՝ դժոխաշուն…
Լուսաբացին լույսը քիչ էր,
Լույսի փոխարեն կավիճ էր
Լուսամուտների ապակուն,
Գետնի տեղ՝ արնաճահիճ էր,
Գարշահոտ արնալորձը գուղձ-գուղձ
կաթում էր երկնքից լպրծուն…
Հետո գարշահոտ կարմրի մեջ
Սևականաչը պայթեց՝ որպես մոխրե մուժ,
ու խավարը մեկ՝ սև, մեկ՝ կանաչ էր՝ մուգ,
որ խցվում կոկորդդ, խեղդում էր…
Եկվորները՝ հմայիչ ու մերկ,
Արնոտ շուրթերով մեկ առ մեկ
Համբուրում էին վարձկաններին,
ու համբույրն հավիտյան դաջվում էր…
իսկ մենք կուրացած, խլացած,
Լորձ ու լերդի մեջ կորած,
Խարխափում էինք հոգնատանջ…
«Այսօր»-ը դառնում էր «երեկ»,
ու թվում էր՝ «վաղը» չի՛ գալու երբեք…
Եվ լոկ գայլերի ոռնոցն էր
Հանց կոչնակ հնչում ամենուր.
«Արթնացեք, նրանք այստեղ են,
իսկ դուք՝ փորձության երախում.
Նորից երգելու ժամանակն է»…
իսկ լեռների ծերպերին,
Ազատ գայլերի երգի հետ
շառագունում էր կրկին
Արևի պսակը ոսկե։

Older Entries

%d bloggers like this: